Tên của đồng chí được dùng đặt cho các con đường tại xã Hậu Nghĩa (Tây Ninh), phường Phú Thạnh (Thành phố Hồ Chí Minh).
Lịch sử Đảng bộ tỉnh Tây Ninh (1930-2005) ghi: Năm 1940, Xứ ủy Nam Kỳ chủ trương phát động khởi nghĩa giành chính quyền ở Nam Bộ. Dưới sự chỉ huy của Huỳnh Văn Một, đội vũ trang được thành lập gồm 40 người trang bị vũ khí sẵn sàng chi viện cho Sài Gòn.
Ngày 23/11/1940, cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra trong tình thế đã bị lộ, bị thực dân Pháp tàn sát dã man, một số lãnh đạo xứ ủy bị bắt, nhiều người con ưu tú của Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định đã anh dũng hy sinh.
Cảnh tượng thuở đó, nay hồi lại vẫn hết sức đau lòng. Lính mã tà và lê dương cướp sạch tài sản, nhà tôi bị kéo sập.
Cha tôi là Huỳnh Văn Bài đã chửi thực dân Pháp là quân khát máu, chúng bắn cha chết quăng vào lửa. Anh tôi là Huỳnh Văn Quỳnh, con của anh là Huỳnh Văn Bảnh đều bị xả súng.
Bọn lính mã tà bắn chết luôn con của chị tôi là cháu Phiến, con của em gái tôi là cháu Quyến.
Hai con trai của tôi một lên 3, một mới 12 tháng tuổi, chúng nắm chân đập xuống đất rồi dùng giày đinh đạp bể đầu không khóc được tiếng nào...
— Trích hồi ký của đồng chí HUỲNH VĂN MỘT
Đầu năm 1945, với cương vị là Bí thư Huyện ủy Đức Hòa, đồng chí Huỳnh Văn Một chỉ huy một toán tự vệ đột nhập phá kho của Pháp lấy 150 khẩu súng và hàng nghìn viên đạn.
Sau đó, đồng chí chỉ huy lực lượng tổng hợp quân, dân chính đảng tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi tại huyện Đức Hòa, khi đó thuộc tỉnh Chợ Lớn vào ngày 25/8/1945.
Lịch sử lực lượng vũ trang huyện Đức Hòa (1945-2005) có đoạn: Xuân 1948, xứ ủy quyết định nâng cấp biên chế lực lượng vũ trang, lập Trung đoàn 308 (Trung đoàn Nguyễn An Ninh) do Tỉnh ủy Chợ Lớn trực tiếp lãnh đạo.
Trung đoàn làm lễ ra mắt tại Vườn Thơm (Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay), có Khu trưởng là tướng Nguyễn Bình tới dự. Đồng chí Huỳnh Văn Một được giao làm trung đoàn trưởng, quân số 1.510 người chia thành ba tiểu đoàn, có lực lượng biệt động, nữ binh, công binh, huấn luyện.
Trung đoàn 308 mỗi lần xuất quân chiến đấu đều giành thắng lợi, tiêu biểu như: Trận Láng Le-Bàu Cò ngày 15/4/1948, Huỳnh Văn Một cùng đồng đội loại khỏi vòng chiến đấu hàng trăm tên; trận Kho xăng Tân Sơn Nhất ngày 11/12/1948, ông dùng nội công ngoại kích làm cháy hàng nghìn lít xăng của chúng...
Qua phối hợp cùng các trung đoàn khác, ta hình thành thế bao vây địch cho đến ngày Pháp thua trận, lực lượng này góp công xuất sắc trong nhiệm vụ “chiến trường phối hợp” với mặt trận Điện Biên Phủ.
Nguồn: Lịch sử Đảng bộ tỉnh Tây Ninh
Tháng 12/1948, đồng chí Huỳnh Văn Một được bổ nhiệm về tỉnh Tây Ninh làm Trung đoàn trưởng Trung đoàn 311. Lúc này, bộ đội phải ăn củ mì, áo quần không đủ mặc, 100% quân số bị sốt rét, mất sức chiến đấu.
Phong trào “lon gạo kháng chiến, hũ gạo kháng chiến” do Huỳnh Văn Một phát động ra đời từ đó. Một thời gian ngắn, trung đoàn đã có 98% quân số khỏe, ra quân làm nên những chiến thắng ở Xóm Mía Ninh Điền, Bàu Sen, Bến Sỏi Châu Thành, Bến Cầu, Bến Củi,...
Tháng 11/1949, với yêu cầu “tích cực cầm cự chuẩn bị chuyển mạnh sang tổng phản công”, Trung đoàn 308 ở Chợ Lớn và Trung đoàn 311 ở Tây Ninh hợp nhất thành Liên trung đoàn 308-311, vẫn do Huỳnh Văn Một làm chỉ huy trưởng.
Lúc này, ông đã thành lập các tổ xung kích luồn sâu trong các thánh thất, đồn bót Cao Đài để tuyên truyền. Từ đó hàng nghìn đồng bào bung ra sản xuất giải quyết đời sống, vừa tạo được lực lượng và vật chất cho cách mạng.
Thiếu tướng Đoàn Văn Khoang, nguyên cán bộ Trung đoàn 308 nhớ lại:
“Huỳnh Văn Một là người cán bộ chỉ huy yêu thương chiến sĩ như ruột thịt, ông đã dày công giáo dục, xây dựng cán bộ chiến sĩ Trung đoàn 308 đoàn kết gắn bó keo sơn, nhờ vậy nên đánh đâu thắng đó. Với Trung đoàn 311, Huỳnh Văn Một không chỉ là người chỉ huy mà còn là người có ơn lớn đối với chúng tôi...”.
Giữa năm 1951, đồng chí Huỳnh Văn Một làm Bí thư kiêm Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Dương Minh Châu (Tây Ninh). Khi cơn lũ lịch sử năm Nhâm Thìn 1952 nhấn chìm huyện, là người lãnh đạo cao nhất, đồng chí chỉ đạo bộ đội huyện khẩn cấp về cứu dân cho nên không ai chết do đuối nước.
Sau lũ, đồng chí chỉ thị lập các đoàn vận động lương thực, thành lập các đội dân công tải lúa gạo, chỉ đạo bộ đội bắt cá phơi khô chia cho dân. Đến nay, người dân còn nhắc nhở với con cháu về huyền thoại “cá khô Huỳnh Văn Một”.
Theo Thượng tá Võ Lê Hiến, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tây Ninh, khi Mỹ thay Pháp xâm lược, Huỳnh Văn Một được Bí thư Xứ ủy Lê Duẩn trực tiếp giao nhiệm vụ làm Trưởng Ban căn cứ Xứ ủy Nam Kỳ, rồi Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn.
Thời điểm này, các đồng chí Huỳnh Văn Một, Hoàng Lê Kha đã xây dựng cơ sở nội tuyến trong thành Tua Hai (Tây Ninh) dẫn đến trận đánh Tua Hai mở màn cho phong trào Đồng Khởi vũ trang ở miền Đông Nam Bộ.
Bà Huỳnh Thị Minh Tâm, con gái đồng chí Huỳnh Văn Một kể:
Tháng 11 hằng năm, gia đình tôi cũng như bà con ở Đức Hòa đều làm “đám giỗ hội”. Đó là ngày 23/11/1940, giặc tàn sát dã man bà con nhân dân, trong đó gia đình tôi có 13 người thương vong.
Cha tôi đã viết thư động viên: “Má con tuy hình hài đã mất, nhưng tinh thần và lý tưởng luôn sống mãi... Các con biến đau thương thành hành động để công tác tốt, học tập đạo đức má con, xây dựng cho mình sức mạnh tinh thần trong sức mạnh của toàn Đảng, toàn dân, quật ngã kẻ thù...”.
Đại tá Nguyễn Thanh Phong, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tây Ninh nhấn mạnh:
“Đồng chí Huỳnh Văn Một đã được Đảng và Nhà nước tặng Huân chương Độc lập hạng nhất (năm 1954), Huân chương Quyết thắng hạng nhất (năm 1967), truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh (năm 2003); được nhân dân thờ cúng tại Khu lưu niệm Đình Mỹ Hạnh và Khu đền thờ truyền thống cách mạng Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định. Không ngừng cống hiến, gia đình đồng chí còn thành lập học bổng mang tên Huỳnh Văn Một”.
Ngày 14/5 vừa qua Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Tây Ninh tổ chức Hội thảo đề nghị truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến đối với đồng chí Huỳnh Văn Một - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn. Toàn bộ 11 nhân chứng lịch sử đều thống nhất kiến nghị cấp thẩm quyền truy tặng danh hiệu này cho đồng chí Huỳnh Văn Một.
