1. Nghệ nhân Bya Hoa (tên đầy đủ là H’Kim Hoa Byă, người dân tộc Mnông) giới thiệu những tấm thổ cẩm có hoa văn của đồng bào được dệt bằng sợi tơ tằm. Đằng sau đó là câu chuyện về hành trình khôi phục hoa văn cổ, đồng thời kết hợp chất liệu mới để mang đến những sản phẩm chất lượng hơn cho người dùng, tạo công ăn việc làm cho người dân địa phương.
Chị Bya Hoa từng công tác ở Ban Dân vận tỉnh ủy Đắk Lắk. Từ năm 2022, chị thành lập Hợp tác xã dệt và nghiên cứu phục hồi các hoa văn, họa tiết trên vải thổ cẩm. Chị kể: Trong những lần về các buôn làng, thấy các mẹ, các bà và các chị ngồi bên khung cửi dệt thổ cẩm truyền thống, tự nhiên chị có mong muốn tìm hiểu về ý nghĩa các hoa văn trên thổ cẩm. Mỗi khi đến với các buôn làng, đầu tiên chị tìm là các bà, các chị. Ở Tây Nguyên, thổ cẩm và trang phục truyền thống của người Mnông mang những hoa văn cách điệu hình ảnh trong đời sống hàng ngày như chiêng, ché, ngà voi, tổ ong, quả tram, rau dớn…
May mắn một lần đến buôn Ea Kmar, chị gặp bà Huk Hmok (khi ấy đã 80 tuổi). Bà cho chị xem tấm thổ cẩm được dệt sợi bông, nhuộm bằng vỏ, lá cây rừng và kể, bà dệt tấm thổ cẩm này năm 18 tuổi trước khi lấy chồng. Chị Hoa băn khoăn: Tại sao ngày nay, mình không tiếp tục sử dụng sợi bông để dệt nữa mà mình lại dùng sợi len và chỉ may để dệt? Bà ngập ngừng, trả lời: Giờ ít có bông và lá cây rừng để nhuộm nên bà dùng sợi len hoặc chỉ may để dệt cho tiện.
Cầm tấm thổ cẩm truyền thống của bà Huk Hmok về mà trong lòng chị thôi thúc phải đi tìm lại hoa văn Mnông. Rồi chị gặp nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhà văn Linh Nga Niê KDăm và được giới thiệu gặp một cụ già ở xã Kroong nô - Lak, nay là xã Krông nô - Đắk Lắk nhưng lại không nhớ tên. Chị phải mất 6 tháng mới tìm được người có thể dạy lại kỹ thuật dệt thổ cẩm cho con cháu. Nhưng những người phụ nữ như thế đã ở tuổi xế chiều, mắt mờ, tay yếu, chị lại phải tìm người khác để tổ chức lớp học.
Quá trình dệt không đơn giản bởi công đoạn nhặt sợi, sau đó dệt rất khó khăn, đa phần là hoa văn nổi. Chị Bya Hoa chia sẻ: “Mình phải hiểu cội nguồn của mình. Nếu muốn kết hợp văn hóa Ê Đê hay Mnông trong bộ trang phục thì phải hiểu được các hoa văn trên đó. Hiện nay, so với các nhóm khác trên địa bàn thì nhóm dệt của chúng tôi đa năng hơn cả, về cách sử dụng sợi, về hoa văn. Các chị tiếp thu nhanh, chỉ cần nhìn hình đã có thể dệt được bởi hoa văn thổ cẩm Mnông là khó nhất. Khi dệt được thì đến với các hoa văn khác sẽ rất thuận lợi”.
CÁC NGHỆ NHÂN ĐÃ QUAY LẠI VỚI NGHỀ
Ông Huỳnh Tấn Phước: “Chúng ta đang hướng đến môi trường xanh trong ngành thời trang và may mặc với sợi tơ tằm và các sợi tự nhiên (lá dứa, sợi gai, sợi cà-phê, sợi tre…). Đồng bào vùng xa cùng đã hiểu những câu chuyện đó và đang cùng chúng tôi phát triển trên nền tảng tự nhiên trong sản xuất. Riêng sản phẩm của hợp tác xã Bya Hoa đã đến với nhiều du khách trong và ngoài nước. Các nghệ nhân đã quay lại với nghề, theo con đường bền vững, có không gian giới thiệu sợi tự nhiên, cách làm thủ công. Từ sợi tơ tằm, họ đã biết cách kết hợp với nhiều loại sợi khác, giá thành phải chăng và có thể cạnh tranh trên thị trường. Thậm chí bà con ở địa phương cũng chính là những người dùng và quảng bá sản phẩm”.
2. Trong quá trình tổ chức lớp, chị Bya Hoa cũng nhận thấy rằng: Nếu dệt thổ cẩm bằng len hay chỉ may thì khi mặc vào, mùa hè sẽ bị nóng, mùa đông thì ấm nhưng khó thấm hút mồ hôi. Một lần nữa chị đã tìm được câu trả lời: Thay đổi sợi dệt thổ cẩm bằng tơ tằm, tạo nên những tấm vải mùa đông mặc vào thì ấm, mùa hè thì mát. “Ông trời đã không phụ lòng tôi, cho tôi cơ duyên gặp gỡ và làm việc cùng nhà thiết kế Minh Hạnh. Chị cũng giới thiệu cho tôi công ty dệt tơ tằm Nhật Minh - Bảo Lộc - Lâm Đồng. Đầu tiên tôi thử cho điều chỉnh sợi phù hợp và từ đó quyết định chọn sợi tơ tằm. Rồi tôi đăng ký hộ kinh doanh để có cơ hội giới thiệu sản phẩm”, chị Bya Hoa nói.
Nguồn nguyên liệu tơ tằm mà chị Bya Hoa nhắc đến phần lớn được lấy từ vùng Bảo Lộc, Lâm Đồng. Ông Huỳnh Tấn Phước, Chủ tịch VietNam Silk House khẳng định: Các sản phẩm dệt thủ công truyền thống, có sự kết hợp với sợi tự nhiên để cho ra chất liệu cao cấp hơn và mang tính ứng dụng cao hơn, vừa giữ được nét văn hóa của đồng bào dân tộc, vừa có tính thương mại cao. Cùng với bà con làng nghề, ông Phước đã tham gia cải tạo chất liệu để phù hợp với thực tế phát triển, không những ở thị trường trong nước mà còn ra quốc tế. Những sản phẩm đó góp phần nâng cao đời sống cho người dân bởi nếu dệt bằng sợi tơ tằm hoặc kết hợp với sợi tơ tằm thì giá của mỗi tấm thổ cẩm được nâng lên 3-4 lần.
Bắt đầu từ sự thay đổi sợi dệt, chuyển từ sợi nhập khẩu chủ yếu từ Trung Quốc sang sợi tơ tằm, được lấy từ vùng nguyên liệu địa phương, những người như chị Bya Hoa và ông Huỳnh Tấn Phước đang viết tiếp câu chuyện của tơ lụa, bằng sự kết hợp linh động với sợi cà-phê, sợi dứa và sợi tre, sợi đũi… Để giúp người dân và du khách hiểu được giá trị của các sản phẩm dệt từ các loại sợi tự nhiên, chị Bya Hoa và các nghệ nhân nhóm dệt buôn Lê đang tập hợp tư liệu và xuất bản sách giới thiệu từng loại sợi. Chị ước ao sẽ xây dựng làng văn hóa, quy tụ các nghệ nhân tại khu du lịch hồ Lăk để người dân địa phương có thể gắn bó lâu dài với nghề thủ công truyền thống, góp phần quảng bá những sản phẩm dệt chất lượng cao, giữ gìn bản sắc dân tộc mình.
