Hoàn thiện bộ sách giáo khoa: Kế thừa có điều kiện để bảo đảm chất lượng và tránh lãng phí

Để có bộ sách giáo khoa sử dụng từ năm học 2028-2029, phương án hợp lý là kế thừa có điều kiện trên cơ sở bộ sách đã được lựa chọn làm nền tảng cốt lõi, đồng thời tham khảo các bộ sách khác đã được phê duyệt để chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện.

Việc biên tập cần lấy yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 làm chuẩn, tận dụng tối đa ngữ liệu, học liệu và những kết quả đã được kiểm chứng trong thực tiễn. Đây là cách tiếp cận vừa bảo đảm tiến độ, chất lượng, tính ổn định, vừa tránh lãng phí nguồn lực xã hội.

Tận dụng những thành quả đã được kiểm chứng để nâng cao chất lượng sách giáo khoa

Việc xây dựng bộ sách giáo khoa sử dụng từ năm học 2028-2029 đặt ra yêu cầu cao về tiến độ, chất lượng và tính khả thi. Nếu tổ chức biên soạn hoàn toàn mới, từ xây dựng cấu trúc, lựa chọn ngữ liệu, biên soạn nội dung đến thực nghiệm, thẩm định, chỉnh sửa và phát hành, sẽ tạo ra áp lực lớn về thời gian và nguồn lực. Đặc biệt, trong khoảng thời gian chuẩn bị không dài, việc xây dựng một bộ sách hoàn toàn mới có thể làm gia tăng rủi ro về chất lượng và tiến độ triển khai.

Trong khi đó, các bộ sách giáo khoa hiện hành đã được đầu tư biên soạn, thẩm định, phê duyệt và triển khai trong thực tiễn nhiều năm. Quá trình sử dụng đã tạo ra nguồn kinh nghiệm và minh chứng phong phú về mức độ phù hợp của nội dung, ngữ liệu, bài tập và hoạt động học tập. Những ưu điểm và hạn chế của từng bộ sách cũng đã từng bước được nhận diện thông qua thực tiễn giảng dạy của giáo viên và quá trình học tập của học sinh.

Qua các năm đã thực hiện, mỗi bộ sách đều chiếm thị phần trong khoảng 20% - 50%. Do vậy, có thể xem đây là một quá trình kiểm chứng thực tiễn trên quy mô lớn. Mặc dù việc sử dụng đại trà không hoàn toàn tương đương với thực nghiệm sư phạm có kiểm soát, nhưng những kết quả đã tích lũy là cơ sở quan trọng để đánh giá, lựa chọn và hoàn thiện sách giáo khoa. Việc tận dụng những thành quả này sẽ có cơ sở thực tiễn vững chắc hơn so với việc phải xây dựng và kiểm chứng một hệ thống nội dung hoàn toàn mới trong thời gian ngắn.

Vì vậy, không nên bắt đầu lại từ đầu khi đã có những sản phẩm được đầu tư, thẩm định và sử dụng trong thực tế. Điều cần thiết là lựa chọn phương án biên tập khoa học, tận dụng những thành quả đã có để nâng cao chất lượng sách giáo khoa.

Kế thừa có điều kiện, không ghép cơ học các cuốn sách

Phương án phù hợp là lấy bộ sách giáo khoa đã được lựa chọn làm nền tảng cốt lõi về cấu trúc, trình tự nội dung và cách tổ chức bài học; sử dụng các bộ sách khác đã được phê duyệt làm nguồn tham khảo, đối chiếu và bổ sung. Cách tiếp cận này cho phép giữ được tính hệ thống của bộ sách nền tảng, đồng thời khai thác những ưu điểm của các bộ sách đã qua sử dụng đầy đủ một cấp học để hoàn thiện chất lượng.

Cần làm rõ rằng, kế thừa có điều kiện không đồng nghĩa với việc mặc nhiên giữ nguyên mọi nội dung của bộ sách đã được lựa chọn. Việc giữ lại, chỉnh sửa hoặc bổ sung phải dựa trên những tiêu chí rõ ràng, trong đó quan trọng nhất là mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông. Bên cạnh đó, nội dung được kế thừa phải bảo đảm tính chính xác, khoa học, tính sư phạm, sự phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh và khả năng tổ chức dạy học trong thực tế.

Một điều kiện quan trọng khác là bảo đảm tính hệ thống, thống nhất và liên thông giữa các lớp học, cấp học. Một ngữ liệu có thể phù hợp trong bộ sách này nhưng chưa chắc phù hợp khi chuyển sang một cấu trúc bài học khác. Vì vậy, việc tham khảo các bộ sách đã được phê duyệt phải được thực hiện có chọn lọc, không ghép cơ học những bài học hoặc nội dung được đánh giá tốt từ nhiều bộ sách khác nhau.

Bộ sách nền tảng cần giữ được logic tổ chức nội dung và tiến trình phát triển năng lực của học sinh. Những ngữ liệu, thí dụ, bài tập hoặc hoạt động học tập được bổ sung phải được biên tập phù hợp với cấu trúc chung, tránh trùng lặp, thiếu nhất quán hoặc làm tăng khối lượng học tập không cần thiết.

Bản chất của kế thừa có điều kiện là giữ lại những nội dung đã đáp ứng tốt, chỉnh sửa những nội dung còn hạn chế và chỉ bổ sung hoặc biên soạn mới những gì thực sự cần thiết. Đây không phải là cách làm mang tính chắp vá, mà là phương án biên tập dựa trên chuẩn chương trình, tiêu chí chất lượng và minh chứng thực tiễn.

Lấy yêu cầu cần đạt làm chuẩn

Một nguyên tắc quan trọng là không lấy bộ sách được lựa chọn làm chuẩn tuyệt đối để đánh giá các bộ sách khác, mà phải lấy yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 làm căn cứ xuyên suốt quá trình biên tập.

Chương trình quy định mục tiêu giáo dục, nội dung và những yêu cầu cần đạt đối với học sinh. Sách giáo khoa là phương tiện cụ thể hóa các yêu cầu đó thành nội dung, ngữ liệu, hoạt động học tập và nhiệm vụ đánh giá. Vì vậy, chất lượng của bộ sách cần được xem xét trước hết ở mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt, thay vì chỉ dựa vào cấu trúc hoặc cách trình bày của một bộ sách cụ thể.

Trên cơ sở đó, cần hệ thống hóa các yêu cầu cần đạt theo từng môn học, lớp học, chủ đề hoặc mạch nội dung, sau đó đối sánh với nội dung của bộ sách nền tảng để xác định mức độ đáp ứng. Những nội dung đã phù hợp cần được ưu tiên giữ nguyên; những nội dung còn hạn chế phải được chỉnh sửa; những yêu cầu chưa được thể hiện đầy đủ cần được bổ sung.

Trong quá trình này, các bộ sách khác đã được phê duyệt là nguồn ngữ liệu và học liệu quan trọng. Những văn bản, hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, thí dụ, bài tập, tình huống thực tiễn và hoạt động học tập đã được biên soạn, thẩm định và sử dụng có thể được khai thác để hoàn thiện bộ sách nền tảng.

Chẳng hạn, trong môn Ngữ văn có thể tham khảo những văn bản đọc hiểu và hệ thống câu hỏi phù hợp; trong môn Toán có thể khai thác những thí dụ, bài toán thực tiễn hoặc hoạt động phát triển năng lực giải quyết vấn đề; đối với các môn Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý có thể lựa chọn những hình ảnh, sơ đồ và tư liệu có giá trị sư phạm.

Tuy nhiên, việc lựa chọn ngữ liệu không chỉ căn cứ vào chất lượng riêng lẻ mà phải xem xét vai trò của chúng trong toàn bộ tiến trình học tập. Một yêu cầu cần đạt có thể được thực hiện thông qua nhiều bài học, trong khi một bài học có thể góp phần đáp ứng nhiều yêu cầu cần đạt. Vì vậy, việc đối sánh cần bảo đảm tính hệ thống, không thực hiện máy móc theo từng bài hoặc từng trang sách.

Việc sử dụng lại ngữ liệu cũng phải bảo đảm các quy định về quyền tác giả và quyền sử dụng học liệu. Cần có cơ chế phù hợp để huy động những nguồn lực đã tham gia biên soạn các bộ sách hiện hành, vừa phát huy những thành quả đã có, vừa bảo đảm tính pháp lý và trách nhiệm chuyên môn.

Điểm cốt lõi là lấy yêu cầu cần đạt làm chuẩn để lựa chọn, bộ sách đã được lựa chọn làm nền tảng để biên tập và các bộ sách đã được phê duyệt làm nguồn tham khảo để hoàn thiện.

Xây dựng quy trình giúp kiểm soát chất lượng, bảo đảm tính minh bạch trong các quyết định biên tập

Để phương án kế thừa có điều kiện thực sự hiệu quả, cần xây dựng quy trình biên tập thống nhất, trong đó yêu cầu cần đạt của chương trình là căn cứ xuyên suốt và bộ sách được lựa chọn là nền tảng tổ chức nội dung.

Trước hết, cần xây dựng ma trận đối sánh giữa yêu cầu cần đạt với nội dung, ngữ liệu và hoạt động học tập của bộ sách nền tảng. Ma trận này giúp xác định mức độ bao phủ chương trình, chất lượng thể hiện và những nội dung cần điều chỉnh.

Tiếp theo, tổ chức đánh giá theo hệ thống tiêu chí thống nhất, bao gồm mức độ đáp ứng yêu cầu cần đạt, tính chính xác khoa học, tính sư phạm, sự phù hợp với đặc điểm học sinh, tính thực tiễn và khả năng tổ chức dạy học. Việc đánh giá cần kết hợp ý kiến chuyên gia với những minh chứng từ quá trình triển khai các bộ sách hiện hành.

Trên cơ sở kết quả đánh giá, nội dung được phân thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là những nội dung đã đáp ứng tốt yêu cầu cần đạt, bảo đảm chất lượng và có thể giữ nguyên. Nhóm thứ hai là những nội dung cơ bản phù hợp nhưng cần chỉnh sửa về ngữ liệu, cách diễn đạt, ví dụ, bài tập hoặc hoạt động học tập. Nhóm thứ ba là những nội dung còn thiếu hoặc chưa đáp ứng yêu cầu, cần bổ sung hoặc thay thế.

Đối với hai nhóm cần điều chỉnh, phải ưu tiên tham khảo và khai thác ngữ liệu từ các bộ sách khác đã được phê duyệt. Chỉ tổ chức biên soạn mới khi những nguồn hiện có chưa đáp ứng yêu cầu. Cách làm này giúp xác định rõ phạm vi công việc, tập trung nguồn lực vào những nội dung thực sự cần thay đổi và hạn chế việc biên soạn lại không cần thiết.

Sau biên tập, cần rà soát tổng thể để bảo đảm tính thống nhất về thuật ngữ, cấu trúc, cách tiếp cận và sự liên thông giữa các lớp học, cấp học. Việc thẩm định phải thực hiện đối với bộ sách hoàn chỉnh, đồng thời tập trung kiểm chứng những nội dung thay đổi lớn hoặc còn có ý kiến khác nhau.

Quy trình này không chỉ giúp kiểm soát chất lượng mà còn bảo đảm tính minh bạch trong các quyết định biên tập. Mỗi nội dung được giữ nguyên, chỉnh sửa hoặc bổ sung đều phải có căn cứ chuyên môn rõ ràng, tránh sự lựa chọn mang tính chủ quan.

Kế thừa để bảo đảm chất lượng, ổn định, tránh lãng phí

Phương án kế thừa có điều kiện có những lợi thế rõ ràng so với việc biên soạn hoàn toàn mới, đặc biệt trong điều kiện phải bảo đảm tiến độ sử dụng từ năm học 2028-2029.

Trước hết, việc lấy bộ sách đã được lựa chọn làm nền tảng giúp rút ngắn thời gian xây dựng cấu trúc và nội dung, tập trung nguồn lực cho việc rà soát, chỉnh sửa và hoàn thiện. Đồng thời, tận dụng được kết quả biên soạn, thẩm định và triển khai thực tế của các bộ sách hiện hành để nâng cao chất lượng trên cơ sở những minh chứng đã có.

Thứ hai, phương án này bảo đảm tính kế thừa và ổn định. Những nội dung đã phù hợp tiếp tục được sử dụng, hạn chế xáo trộn trong hoạt động dạy và học. Giáo viên có thể phát huy những kinh nghiệm, phương pháp và học liệu đã tích lũy, thay vì phải thích ứng với một hệ thống sách giáo khoa hoàn toàn mới.

Thứ ba, việc tận dụng tối đa ngữ liệu và học liệu đã được phê duyệt góp phần tránh lãng phí nguồn lực xã hội. Những khoản đầu tư cho biên soạn, thẩm định, tập huấn giáo viên, phát triển học liệu và trang thiết bị dạy học tiếp tục phát huy giá trị, giảm những chi phí phát sinh không cần thiết.

Quan trọng hơn, phương án này cho phép kết hợp tính ổn định với yêu cầu nâng cao chất lượng. Những ưu điểm của bộ sách nền tảng được giữ lại, những hạn chế được khắc phục và những nội dung cần thiết được bổ sung trên cơ sở tham khảo các bộ sách đã được phê duyệt.

Tất nhiên, yêu cầu tiến độ không thể thay thế yêu cầu chất lượng. Việc kế thừa phải được thực hiện khách quan, có tiêu chí rõ ràng và bảo đảm quy trình thẩm định theo quy định. Chỉ khi đó, bộ sách sau biên tập mới có thể đáp ứng yêu cầu sử dụng ổn định, lâu dài.

Một bộ sách giáo khoa chất lượng phải đáp ứng tốt yêu cầu của chương trình, phù hợp với học sinh, thuận lợi cho giáo viên và có khả năng triển khai hiệu quả trong thực tiễn. Vì vậy, để có bộ sách giáo khoa sử dụng từ năm học 2028-2029, cần ưu tiên phương án kế thừa có điều kiện: lấy bộ sách đã được lựa chọn làm nền tảng cốt lõi, tham khảo các bộ sách khác đã được phê duyệt để chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện theo yêu cầu cần đạt của chương trình.

Không nên dành thời gian và nguồn lực để làm lại những gì đã có và đã đáp ứng tốt yêu cầu. Điều cần làm là đánh giá đúng, lựa chọn đúng, biên tập tốt và chỉ bổ sung những gì thực sự cần thiết. Đây là cách tiếp cận vừa khoa học, khả thi, vừa bảo đảm chất lượng, tính ổn định và hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.