Việc triển khai hệ thống giao thông thông minh (ITS) và thu phí không dừng (ETC) tại các dự án cao tốc bắc-nam phía đông không chỉ là bước đột phá về công nghệ mà còn là cam kết của ngành giao thông về một hệ thống vận hành "thu đúng, thu đủ và tuyệt đối chính xác". Với tỷ lệ hoàn thành hạ tầng đạt 99%, trục xương sống giao thông quốc gia đang sẵn sàng chuyển mình sang giai đoạn vận hành hiện đại, minh bạch.
Tiêu chuẩn khắt khe cho hệ thống thu phí nộp ngân sách
Đến thời điểm hiện tại, hạ tầng cơ sở cho hệ thống ITS và ETC tại các dự án cao tốc bắc-nam giai đoạn 1 đã cơ bản hoàn thiện. Chia sẻ về tiến độ này, ông Nguyễn Viết Huy, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam cho biết: "Hệ thống đã hoàn thiện khoảng 99%. Từ hệ thống camera, phần mềm quản lý đến các nhà điều hành tại 5 tuyến cao tốc giai đoạn 1 gồm: Mai Sơn-Quốc lộ 45, Quốc lộ 45-Nghi Sơn, Nghi Sơn-Diễn Châu, Nha Trang-Cam Lâm và Phan Thiết-Dầu Giây đã sẵn sàng cho việc chuẩn bị thu phí đồng bộ".
Tuy nhiên, thay vì vận hành ngay, hệ thống đang được đặt dưới một quy trình kiểm nghiệm nghiêm ngặt kéo dài ít nhất 37 ngày. Giải thích về sự cẩn trọng này, ông Huy nhấn mạnh: "Đây là lần đầu tiên Nhà nước tự đầu tư xây dựng hệ thống điện tử để thu phí nộp ngân sách. Do đó, hệ số KPI phải đạt tối thiểu 99,8%, nghĩa là trong 1.000 lượt xe lưu thông, chỉ cho phép sai sót tối đa 2 xe. Nếu không đạt, chúng tôi sẽ tiếp tục tinh chỉnh cho đến khi đạt độ chính xác tuyệt đối mới vận hành chính thức".
Điểm nhấn của dự án lần này chính là việc ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo vào quản lý điều hành. Ông Phạm Thanh Nhương, Chủ nhiệm dự án ITS, cho biết hệ thống mới tích hợp đồng bộ ba phân hệ: ITS, ETC và cân tải trọng tự động (WIM).
Theo ông Nhương, công nghệ AI giúp tối ưu hóa nguồn lực một cách tối đa: "Trước đây cần lượng lớn nhân sự trực thủ công, nay với hệ thống AI mới, số lượng nhân sự trực tiếp tại trung tâm giám sát chỉ cần 1 đến 2 người là có thể quản lý, phát hiện sự cố trên toàn tuyến". Hệ thống có khả năng nhận diện biển số xe sắc nét ở tốc độ cao, tự động phát hiện vi phạm và gửi cảnh báo về trung tâm. Đặc biệt, trạm thu phí được thiết kế không có barie ở đầu vào, giúp phương tiện lưu thông liên tục, xóa bỏ tình trạng ùn tắc.
Đối với vấn đề xe quá tải, hệ thống cân WIM vận hành hoàn toàn tự động, hiển thị cảnh báo ngay trên biển báo điện tử và ghi nhận dữ liệu để "phạt nguội".
Theo ông Phạm Thanh Nhương, Chủ nhiệm dự án ITS, công nghệ AI giúp tối ưu hóa nguồn lực một cách tối đa: "Trước đây cần lượng lớn nhân sự trực thủ công, nay với hệ thống AI mới, số lượng nhân sự trực tiếp tại trung tâm giám sát chỉ cần 1 đến 2 người là có thể quản lý, phát hiện sự cố trên toàn tuyến".
Vượt khó để bảo đảm chất lượng và tiến độ
Quá trình thi công hệ thống ITS không ít thách thức do hạ tầng chưa đồng bộ và thời tiết khắc nghiệt. Ông Nguyễn Thanh Tùng, Tư vấn giám sát gói thầu 34 (Công ty Colinco), chia sẻ về những khó khăn thực tế: "Chúng tôi đối mặt với tình trạng mất cắp thiết bị thường xuyên trong giai đoạn thi công. Để khắc phục, nhà thầu đã phải tăng cường lực lượng tuần tra đêm và trực tại tất cả các nút giao liên tục".
Đến nay, toàn bộ thiết bị nhập khẩu đã được VinaControl kiểm định, hệ thống cân cũng thông qua kiểm định của T1, bảo đảm đúng tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Công tác đào tạo cán bộ cũng đã hoàn tất phần lý thuyết, sẵn sàng cho giai đoạn "cầm tay chỉ việc" tại hiện trường trước khi vận hành chính thức.
Dựa trên kết quả chạy thử nghiệm đạt chuẩn KPI, thời gian thu phí chính thức dự kiến có thể triển khai vào giai đoạn trước hoặc sau Tết Nguyên đán 2026 sắp tới. Cục Đường bộ Việt Nam cũng đã xây dựng lộ trình tích hợp hệ thống Back-End rất chi tiết:
Đối với 5 dự án giai đoạn 2017-2020: Dự kiến bắt đầu tích hợp từ ngày 12/2/2026; thực hiện kiểm tra công tác nghiệm thu vào ngày 13/2/2026.
Đối với 12-13 dự án giai đoạn 2021-2025: Dự kiến bắt đầu tích hợp từ ngày 1/3/2026, tùy thuộc vào tiến độ xây dựng các trạm thu phí thực tế.
Thời gian dự kiến hoàn thành thi công tại một số cung đoạn tiêu biểu:
Tuyến Bãi Vọt-Hàm Nghi và tuyến Hàm Nghi-Vũng Áng hoàn thiện ngày 31/3/2026.
Tuyến Vạn Ninh-Cam Lộ: hoàn thiện ngày 15/4/2025.
Tuyến Quảng Ngãi-Hoài Nhơn hoàn thiện ngày 10/6/2026.
Tuyến Hoài Nhơn-Quy Nhơn và tuyến Quy Nhơn-Chí Thạnh hoàn thiện ngày 15/4/2025.
Tuyến Chí Thạnh-Vân Phong và Vân Phong-Nha Trang hoàn thiện ngày 15/4/2026.
Mặc dù vẫn còn một số tồn tại như hệ thống cáp quang tại một số đoạn vẫn đi nổi, nhưng sự nỗ lực của Ban Quản lý dự án Thăng Long và các nhà thầu đang tập trung xử lý dứt điểm các lỗi kỹ thuật. Việc sớm đưa hệ thống ITS và ETC vào hoạt động đồng bộ sẽ mang lại trải nghiệm lưu thông an toàn, thuận tiện và minh bạch cho người dân, đồng thời hiện đại hóa hạ tầng giao thông quốc gia.