Ông Trần Xuân Vinh, ở bản Yên Hợp, xã Kim Phú (Quảng Trị) cho hay: Từ thời ông bà, chỉ thấy người Chứt đóng khố, quấn vải đen. Việc thiếu vắng một bộ trang phục nhận diện đặc trưng không chỉ tạo nên khoảng trống về bản sắc văn hóa mà còn khiến người Chứt gặp nhiều trở ngại trong các hoạt động giao lưu văn hóa cộng đồng.
Dân tộc Chứt thuộc nhóm ngôn ngữ Việt-Mường, ngữ hệ Nam Á, hiện cư trú chủ yếu tại các vùng núi cao của Quảng Trị, Hà Tĩnh, Đắk Lắk và Lâm Đồng. Cộng đồng này gồm 5 nhóm địa phương là Mày, Rục, A Rem, Mã Liềng và Sách, sinh sống trong điều kiện địa hình hiểm trở, gắn bó mật thiết với núi rừng Trường Sơn.
Trong quá khứ, người Chứt từng có những loại trang phục sơ khai được làm từ vỏ cây, lá rừng và da động vật. Một số nhóm như Mày, Mã Liềng còn sử dụng váy làm từ lá cọ, da thú. Theo thời gian, những bộ trang phục truyền thống ấy gần như biến mất. Hiện nay phần lớn người Chứt sử dụng trang phục giống người Kinh hoặc vay mượn từ các dân tộc lân cận.
Theo Tiến sĩ Bùi Thị Bích Lan, Phó Viện trưởng Dân tộc học và Tôn giáo học, việc chưa có trang phục nhận diện từ lâu là nỗi trăn trở của cả các nhà nghiên cứu và cộng đồng người Chứt. Trong nhiều sự kiện văn hóa, người Chứt thường thiếu tự tin khi không có trang phục riêng để giới thiệu bản sắc dân tộc. Khảo sát của nhóm nghiên cứu cho thấy 97,7% người được hỏi mong muốn có một bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng mang bản sắc Chứt.
Bà Phạm Thị Lâm, người Mã Liềng ở bản Cáo, xã Tuyên Lâm, cũng bày tỏ mong muốn sớm xây dựng được bộ trang phục riêng.
Để hiện thực hóa mong muốn này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại các địa bàn cư trú của người Chứt, gồm các xã Thượng Trạch, Kim Phú, Dân Hóa, Tuyên Lâm
. Tiến sĩ Bùi Thị Bích Lan cho biết, từ kết quả nghiên cứu và tham vấn ý kiến người dân, nhóm thực hiện đề tài đã định hình 6 mẫu trang phục sinh hoạt cộng đồng, gồm 3 mẫu dành cho nam, 3 mẫu dành cho nữ. Các thiết kế đều dựa trên kiểu dáng quen thuộc mà người dân vẫn sử dụng trong đời sống hằng ngày. Đối với nữ là áo kết hợp váy quấn, còn nam là áo và quần. Chất liệu ưu tiên là các loại vải có nguồn gốc tự nhiên, vừa giữ được nét mộc mạc truyền thống, vừa phù hợp với điều kiện sinh hoạt hiện đại. Các mẫu trang phục được xây dựng trên ba cơ sở chính gồm: Cơ sở văn hóa, cơ sở ngôn ngữ và lịch sử tộc người, cùng cơ sở điều kiện tự nhiên, môi trường cư trú. Màu sắc, họa tiết và bố cục trang trí đều phản ánh những giá trị văn hóa đặc trưng của người Chứt.
Đảm nhận vai trò chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thiết kế, Thạc sĩ Nguyễn Thị Phương Tú đã lấy cảm hứng từ ký ức về đại ngàn Trường Sơn để xây dựng bộ trang phục cộng đồng. Trang phục sử dụng năm gam màu chủ đạo gồm: Đỏ tượng trưng cho mặt trời; cam, nâu đất của hang đá và các sắc xanh đậm, xanh nhạt gợi hình ảnh rừng già. Màu xanh của bộ đội biên phòng cũng được lồng ghép như biểu tượng cho tình đoàn kết, gắn bó giữa người Chứt và những người lính nơi biên cương.
Tiến sĩ Bùi Thị Bích Lan cho rằng, xây dựng thành công bộ trang phục cộng đồng mới chỉ là bước khởi đầu trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Chứt. Để trang phục thật sự đi vào đời sống, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và cộng đồng; đẩy mạnh tuyên truyền, truyền dạy kỹ năng chế tác, thành lập các câu lạc bộ may mặc và khuyến khích thế hệ trẻ tham gia gìn giữ di sản. Đồng thời, việc tổ chức trình diễn, triển lãm, lễ hội văn hóa, phong trào mặc trang phục dân tộc cùng với ứng dụng công nghệ và mạng xã hội sẽ góp phần quảng bá, lan tỏa giá trị văn hóa Chứt trong đời sống đương đại.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị Mai Xuân Thành khẳng định, phục dựng trang phục cộng đồng cho người Chứt không chỉ là tạo ra một bộ trang phục mới mà còn là hành trình tìm lại ký ức văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, góp phần gìn giữ sự đa dạng văn hóa Việt Nam.
Trong các ngày hội văn hóa sắp tới ở Trường Sơn, người Chứt có thể lần đầu xuất hiện trong bộ trang phục mang dấu ấn riêng của cộng đồng. Đó không chỉ là trang phục, mà còn là sự trở về của một phần ký ức văn hóa độc đáo.
