Trong quá trình đó, người dân nhận thức rõ hơn bản sắc văn hóa dân tộc, coi đây là nền tảng hình thành những trải nghiệm đặc trưng và tạo sức hấp dẫn riêng của mỗi điểm đến.
Tại xã Mù Cang Chải (Lào Cai), giá trị văn hóa được lan tỏa thông qua những biểu tượng gắn với cảnh quan và đời sống cư trú của người H’Mông. Cuối năm 2017, anh Giàng A Dê cùng vợ xây dựng và vận hành Hello Mu Cang Chai homestay. Cảnh quan ruộng bậc thang đặc trưng cùng các trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng và những câu chuyện do người dân địa phương chia sẻ tạo nên sức hút cho điểm đến.
Anh Giàng A Dê cho biết: Ruộng bậc thang là thành quả lao động được kiến tạo và bồi đắp qua nhiều thế hệ trong đó đồi mâm xôi là biểu tượng của Mù Cang Chải. Vào mùa lúa chín, đồi mâm xôi gợi lên hình ảnh đĩa xôi đầy đặn trên mâm cơm, thể hiện sự ấm no và hạnh phúc. Vào mùa nước đổ, khi ánh mặt trời phản chiếu trên mặt ruộng bậc thang, đồi mâm xôi lại đánh dấu sự khởi đầu của một vụ mùa mới, thể hiện khát vọng sinh sôi và phát triển.
Những tri thức này khi được chia sẻ giúp du khách hiểu rõ hơn tập quán canh tác, chu kỳ sản xuất nông nghiệp cũng như cách người H'Mông thích ứng điều kiện tự nhiên để tạo nên những thửa ruộng bậc thang hùng vĩ.
Từ sự thấu hiểu những giá trị được trao truyền, người dân đang từng bước đưa bản sắc văn hóa trở thành sản phẩm và trải nghiệm du lịch gắn với đặc trưng địa phương. Sự am hiểu văn hóa truyền thống cũng giúp cộng đồng tự tin trong vai trò chủ thể phát triển du lịch và quảng bá hình ảnh quê hương.
Bản Tả Van nằm trong thung lũng Mường Hoa, cách trung tâm phường Sa Pa (Lào Cai) khoảng 10 km, là nơi cư trú của đồng bào dân tộc H’Mông, Giáy và Dao. Ruộng bậc thang cùng không gian sinh sống đa sắc màu tạo nên sức hấp dẫn riêng của điểm đến.
Chị Phan Thị Hèn, người dân tộc Giáy ở bản Tả Van, chủ cửa hàng lưu niệm Local shop chuyên bán sản phẩm thổ cẩm và đồ thủ công cho biết: Du khách tìm đến Sa Pa để trải nghiệm và cảm nhận cuộc sống thường ngày của người dân bản địa. Vì vậy, sản phẩm du lịch phải được hình thành từ văn hóa sinh hoạt cộng đồng. Nơi lưu trú, trang phục, ẩm thực hay cách đón tiếp du khách đều phản ánh đặc trưng văn hóa địa phương.
Từ thực tế lượng khách trong nước và quốc tế đến Sa Pa ngày càng tăng, các sản phẩm thổ cẩm của người Giáy trở thành mặt hàng du lịch hấp dẫn. Chị Hèn cùng các chị em trong bản mở rộng nghề dệt vải, nhuộm chàm, đưa hoa văn, họa tiết vào các món đồ thời trang hiện đại. Chị chủ động giới thiệu ý nghĩa từng hoa văn, họa tiết, mỗi món quà lưu niệm đã trở thành cầu nối để người dân địa phương chia sẻ đời sống cộng đồng đến gần hơn du khách.
Còn tại xã Đà Bắc (Phú Thọ), tri thức bản địa được đưa vào hoạt động du lịch qua các trải nghiệm gắn với sinh hoạt hằng ngày. Nhiều homestay và farmstay được xây dựng theo kiến trúc nhà truyền thống, sử dụng vật liệu tự nhiên để gìn giữ không gian nguyên bản mộc mạc. Du khách lưu trú tại đây trực tiếp tham gia nhuộm chàm, làm giấy dó, thêu khăn, nấu ăn cùng người dân và tìm hiểu phong tục địa phương.
Trong gần 10 năm làm du lịch cộng đồng, chị Lý Thị Nhất ở bản Sưng đã xây dựng Liêu Farmstay gắn với các giá trị văn hóa của người Dao Tiền. Chị cho biết: Tri thức bản địa là nền tảng hình thành các sản phẩm du lịch của cộng đồng. Kỹ thuật truyền thống nhuộm chàm, vẽ sáp ong, tạo hình hoa văn... được ứng dụng vào các sản phẩm thủ công và hoạt động trải nghiệm. Người dân vừa gìn giữ nghề truyền thống vừa truyền tải đời sống văn hóa của mình, giúp du khách hiểu sâu hơn về văn hóa địa phương.
Nhận thức ngày càng rõ tri thức bản địa, tập quán sinh hoạt và hệ giá trị văn hóa là tài sản riêng có tạo nên lợi thế cho điểm đến, cộng đồng các dân tộc miền núi phía bắc đang chuyển dần từ vai trò tham gia cung cấp dịch vụ sang chủ thể sáng tạo, trực tiếp thiết kế sản phẩm du lịch trải nghiệm và tự tin kể câu chuyện văn hóa của dân tộc mình.
Việc đưa các giá trị văn hóa bản địa vào hoạt động du lịch đang mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế địa phương. Quá trình này cũng giúp người dân nâng cao kỹ năng phục vụ, ngoại ngữ và năng lực tổ chức dịch vụ, từng bước xây dựng mô hình du lịch chuyên nghiệp, bền vững trên nền tảng văn hóa bản địa.
