Sự kiện là một diễn đàn học thuật nhằm nhận diện giá trị lịch sử-văn hóa của ngôi đền cổ, và khẳng định sức sống bền bỉ của truyền thống tốt đẹp “Uống nước nhớ nguồn” của người Việt Nam giữa nhịp sống hiện đại.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Đoàn Long đã nhắc lại lịch sử hào hùng của làng cổ An Xá, nay là làng Cơ Xá. Ông nhấn mạnh, cách đây hơn 1000 năm, cư dân An Xá đã tự nguyện hiến đất quê hương để vua Lý Thái Tổ xây dựng kinh thành Thăng Long.
Đến năm 1893, một lần nữa dân làng lại hiến đất để chính quyền thời bấy giờ xây dựng các công trình công cộng quan trọng. Điều này cho thấy rõ lòng yêu nước và tinh thần sẵn sàng vì đại sự quốc gia của người dân làng Cơ Xá.
Nhấn mạnh tầm quan trọng của tư liệu địa phương, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Xuân Đính, Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội, đã trình bày chi tiết về quá trình biến đổi địa giới và sự phân tách các cụm dân cư của làng Cơ Xá qua các thời kỳ lịch sử. Ông khẳng định, dù trải qua nhiều biến thiên, tâm thức dân gian về vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt vẫn luôn hiện hữu. Việc phụng thờ Thái úy Lý Thường Kiệt, bất chấp quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, vẫn là sợi dây gắn kết cộng đồng cư dân Cơ Xá Nam.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, xác định vị thế đặc biệt của Thái úy Lý Thường Kiệt như một vị “tổ địa” có công khai phá và phát triển vùng đất bãi ven sông Hồng.
Bà Nguyễn Thị Yên cũng phân tích cấu trúc tín ngưỡng đa tầng tại đền Cơ Xá, tại nơi đây người dân kết hợp hài hòa việc phụng thờ anh hùng dân tộc song hành cùng tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải. Sự kết hợp này tạo nên một chỗ dựa tinh thần tâm linh giúp cư dân bãi bồi thích nghi với môi trường sống, trị thủy và cầu an.
Bổ sung thêm nguồn tư liệu vật chất quý giá, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Phương Chi, nguyên Phó Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu lịch sử thuộc Viện Sử học Việt Nam, đã phân tích bài minh trên chuông chùa Bắc Biên. Đây là nguồn tư liệu thành văn quan trọng ghi lại lịch sử làng An Xá từ khi di dời để xây dựng kinh thành Thăng Long. Đặc biệt, bài minh này cũng ghi nhận Thái úy Lý Thường Kiệt là “tổ địa” của làng. Đền Cơ Xá vừa là nơi thờ tự lưu giữ ký ức lịch sử, gắn kết tâm linh giữa nhân dân với hình tượng vị anh hùng dân tộc và giáo dục truyền thống, lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Dưới góc nhìn văn hóa, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Lan Oanh, Phó Viện trưởng Viện văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAST) nhận định đền Cơ Xá là một chứng nhân lịch sử trong lòng xã hội hiện đại. Bà đề xuất giải pháp phục hồi toàn diện các nghi thức tế lễ truyền thống và kết nối đền Cơ Xá vào mạng lưới du lịch tâm linh sông Hồng để kiến tạo một hành trình di sản ven sông, góp phần quảng bá giá trị lịch sử đến thế hệ trẻ.
Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Quang Hưng, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu Tôn giáo nhận xét, việc nghiên cứu về đền Cơ Xá không chỉ giúp làm sáng tỏ thân thế sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt, mà còn củng cố thêm kiến thức và niềm tin vào đời sống tâm linh và văn hóa chính trị của người dân đất Kinh Kỳ qua nhiều thế kỷ.
Hơn cả, di sản đền Cơ Xá xứng đáng trở thành một điểm hẹn lưu giữ ký ức nghìn năm của Thăng Long-Hà Nội và động lực to lớn cho sự phát triển bền vững của Thủ đô văn hiến và hiện đại.
