Từ phường Kinh Bắc xuôi theo đường Ngô Gia Tự rợp bóng cây, rẽ qua Cổng Tiền, đi trên cây cầu bắc qua hào sâu có từ hàng trăm năm trước, du khách sẽ gặp thành cổ Bắc Ninh, công trình kiến trúc nghệ thuật quân sự tiêu biểu được xây dựng lần đầu vào năm 1805. Không uy nghi đồ sộ, thành cổ Bắc Ninh với cổng chính ẩn trong lùm cây cổ thụ, bức tường đá ong rêu phong dễ gợi cho du khách cảm giác hoài cổ, tiếc nuối.
Theo các nhà nghiên cứu, đây là ngôi thành đầu tiên tại nước ta được quy hoạch theo đồ án hình lục giác. Thành xây sáu cạnh đều nhau, ở sáu góc thành đều xây pháo đài góc nhô ra ngoài mang kiểu dáng điển hình Vô băng (Vauban) - kiểu kiến trúc quân sự cổ ở Pháp. Tổng diện tích thành rộng 545.000 m², tường cao hơn 4m, chung quanh có hào nước sâu bao bọc. Ban đầu, thành chỉ là một công trình đắp đất, sau được xây lại bằng đá ong và tiếp tục được tôn tạo và xây dựng lại bằng gạch. Thành có bốn cổng, mỗi cổng có cầu bắc qua hào, bên trong thành có các công trình được bố trí khoa học như doanh trấn thủ, đài bác vọng và kho thuốc súng.
Thời nhà Nguyễn, thành Bắc Ninh là trung tâm bộ máy cai quản hành chính hai tỉnh Bắc Ninh - Thái Nguyên. Thời thuộc Pháp, xác định vị trí, tầm quan trọng của tòa thành, từ năm 1925, toàn quyền Đông Dương đã ký quyết định xếp hạng di tích Thành Bắc Ninh là công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu. Năm 1980, tại Quyết định số 144/QĐ-UB ngày 15/3/1980, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Bắc xếp hạng thành cổ Bắc Ninh là di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu và giao nhiệm vụ bảo vệ thành cổ Bắc Ninh cho Ủy ban nhân dân thị xã Bắc Ninh đảm nhiệm.
Ngày 29/3/2005, Hội đồng nhân dân thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh (cũ) đã có Nghị quyết số 23/NQ-HĐND về việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử Thành cổ Bắc Ninh, đồng thời đề nghị Bộ Quốc phòng, Ủy ban nhân dân tỉnh tạo điều kiện để cơ quan chuyên môn tiến hành nghiên cứu, lập hồ sơ pháp lý trình Nhà nước xếp hạng thành cổ Bắc Ninh là Di tích cấp quốc gia.
Bàn về vai trò của di tích thành cổ Bắc Ninh, kiến trúc sư Nguyễn Huy Phách, nguyên Phó Giám đốc Sở Xây dựng tỉnh Bắc Ninh đã ví thành cổ Bắc Ninh “Là tấm huân chương cài trên ngực phố”. Gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của cư dân nơi đây, thành cổ Bắc Ninh với kiến trúc nghệ thuật quân sự tiêu biểu khẳng định chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa, tạo sức hấp dẫn riêng cho đô thị hiện đại.
Hơn hai thế kỷ qua, do công tác khôi phục, tu bổ, tôn tạo chưa được quan tâm đúng mức, cùng sự xâm lấn của con người đã làm cho di tích thành cổ Bắc Ninh xuống cấp nghiêm trọng. Hiện tòa thành chỉ còn lại ba cổng thành, một phần bờ thành và những dãy hào sâu. Đặc biệt, phía cổng Tiền vẫn còn lưu giữ hai khẩu súng thần công, đài gác vọng và cột cờ cao gần 20m, những chứng tích lịch sử của tòa thành đẹp nhất xứ Bắc Kỳ. Trên bức tường thành xưa kia, rễ những tán cây cổ thụ đã ken dày như lớp tường mới xù xì, cổ kính.
Chị Lê Hường, một người dân sống bên cạnh thành chia sẻ: Giữa lòng thành phố Bắc Ninh hiện đại, năng động, khu vực thành cổ như một nốt trầm để cuộc sống được lắng lại. Với vẻ đẹp và giá trị riêng có, thành cổ đã được chọn làm bối cảnh của nhiều bộ phim. Rất mong, một ngày gần nhất, thành cổ Bắc Ninh sẽ được mở cửa đón du khách như khu di tích thành cổ Hà Nội để người dân hiểu hơn về lịch sử của vùng đất.
Theo định hướng phát triển du lịch, thành cổ Bắc Ninh sẽ trở thành điểm tham quan du lịch, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể thao, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ các giá trị văn hóa tinh thần của nhân dân. Trên các trang mạng xã hội, đã có nhiều bài viết giới thiệu và hướng dẫn khách đến tham quan thành cổ Bắc Ninh. Song khi tới nơi, không ít người thất vọng vì chỉ được ngắm nhìn và chụp ảnh tòa thành từ phía ngoài. Vì nhiều lý do khác nhau, tòa thành hơn 200 năm tuổi chưa thuộc sự quản lý của địa phương.
Trong bốn tòa thành bao quanh kinh thành Thăng Long xưa gồm Thành Bắc (Bắc Ninh), Thành Đông (Hải Dương), Thành Tây (Sơn Tây) và Thành Nam (Nam Định), đến nay di tích thành cổ Bắc Ninh dù không giữ được nguyên vẹn hoàn toàn, nhưng vẫn là công trình kiến trúc nghệ thuật quân sự tiêu biểu, lưu giữ được nhiều dấu tích quý giá. Do vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị thành cổ là vấn đề cần thiết và cấp bách, đòi hỏi các cấp chính quyền và cơ quan chức năng thành phố cần sớm có biện pháp tu bổ, gìn giữ. Khi thành cổ được quan tâm đánh thức giá trị, Bắc Ninh sẽ có thêm sản phẩm du lịch đặc sắc, góp phần làm phong phú hơn bản sắc văn hóa Kinh Bắc.
