Lần đầu trong 10 năm qua, số người buộc phải di dời trên toàn thế giới ghi nhận xu hướng giảm. Trải qua cuộc sống bấp bênh nơi xứ người, hàng triệu người tị nạn đã lựa chọn trở về, bất chấp tình trạng xung đột, bạo lực và nghèo đói ở quê hương chưa được giải quyết. Tuy nhiên, dù trở về quê hương hay tiếp tục lưu lạc, điều chờ đợi họ ở phía trước vẫn là một tương lai bất định.
Theo báo cáo Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn (UNHCR) vừa công bố, năm 2025, gần 15 triệu người tị nạn trên toàn cầu đã trở về hoặc buộc phải trở về quê hương, mức cao thứ 2 kể từ khi dữ liệu được thống kê cách đây 60 năm. Nhiều người trong số đó phải đối mặt điều kiện sống khó khăn khi cơ sở hạ tầng tại quê hương bị tàn phá nghiêm trọng sau xung đột, dịch vụ thiết yếu thiếu thốn, việc làm không ổn định và nguy cơ mất an ninh vẫn hiện hữu.
Theo các cuộc phỏng vấn của UNHCR với những người Afghanistan hồi hương, 80% gia đình được hỏi cho biết, không được ăn đủ bữa trong ngày, trong khi hơn 1/3 chia sẻ không thể tiếp cận dịch vụ y tế. Thực tế này làm dấy lên lo ngại về khả năng tái hòa nhập lâu dài, đồng thời kéo theo nguy cơ tái bùng phát làn sóng di cư trái phép.
Khác với những người đã trở về quê hương, gần 118 triệu người, tương đương 1/70 dân số thế giới, vẫn đang mắc kẹt trong cảnh sống lưu lạc nơi xứ người để chạy trốn bạo lực và đói nghèo. Phần lớn người tị nạn đến từ các nước là điểm nóng về an ninh như: Nam Sudan, Sudan, Syria, Ukraine.
Cao ủy Liên hợp quốc về người tị nạn Barham Salih khẳng định, nhiều người không thể trở về nhà nhưng lại không được chào đón tại quốc gia họ xin tị nạn. Hiện tại, nhiều nước đang thu hẹp hoặc đình chỉ các chương trình tiếp nhận. Mỹ, quốc gia tiếp nhận người tị nạn lớn nhất thế giới trong nhiều năm, đã cắt giảm đáng kể số lượng người được phép nhập cư theo diện tị nạn.
Trong bước đi mới nhất, Cố vấn Nhà trắng Stephen Miller tuyên bố, “cánh cửa của nước Mỹ đã hoàn toàn khép lại với những người xin tị nạn”, sau khi Tòa án Tối cao nước này ban hành phán quyết quan trọng liên quan chính sách di trú, tạo thêm cơ sở pháp lý cho chính quyền Tổng thống Donald Trump triển khai biện pháp siết chặt kiểm soát biên giới và thu hẹp một số chương trình bảo vệ nhân đạo.
Cùng với Mỹ, nhiều nước cũng giảm hạn ngạch tiếp nhận hoặc tạm dừng chương trình tái định cư lâu năm. Liên minh châu Âu (EU) vừa thông qua quy định được cho là cứng rắn nhất trong những năm qua nhằm siết chặt kiểm soát nhập cư.
Khi nhiều cánh cửa đóng lại, cơ hội tìm kiếm cuộc sống mới của người xin tị nạn ngày càng bị thu hẹp. Hiện phần lớn trách nhiệm đặt trên vai các nước có nguồn lực hạn chế. UNHCR cho biết, gần 68% số người tị nạn trên thế giới đang được tiếp nhận bởi các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Đây là những nước vốn đối mặt nhiều thách thức về phát triển kinh tế, việc làm, giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng. Ngoài ra, ước tính, khoảng 2,37 triệu người tị nạn trên toàn thế giới cần được tái định cư tại nước thứ ba trong năm 2027.
Tình trạng xung đột leo thang tại nhiều khu vực đang kéo theo làn sóng di dời ngày càng gia tăng. Trong đó, Trung Đông là một trong những khu vực có số người di dời lớn nhất thế giới với khoảng 24 triệu người buộc phải rời bỏ nơi ở vì bất ổn và khủng hoảng nhân đạo. Liên hợp quốc kêu gọi cộng đồng quốc tế chung tay giải quyết nguyên nhân gốc rễ gây ra cuộc khủng hoảng người tị nạn, bằng cách dập tắt các điểm nóng xung đột, chấm dứt bạo lực, ổn định cuộc sống cho người dân.
