Là vùng đất có lịch sử hơn 325 năm hình thành và phát triển, Đồng Nai hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, được kết tinh từ quá trình giao thoa của các cộng đồng cư dân Việt, Hoa, Chơro, Mạ, Xtiêng… Bản sắc văn hóa ấy thể hiện rõ qua hệ thống di tích lịch sử-văn hóa, lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian, tín ngưỡng, phong tục, thói quen và nếp sống nghĩa tình của người Đồng Nai.
Nhận thức vai trò văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là cội nguồn sức mạnh giúp con người và đất nước phát triển bền vững, ngày 21/5/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Kết luận số 156-KL/TW nhằm tiếp tục khẳng định nhiệm vụ “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” theo tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI. Thực hiện chỉ đạo của Trung ương, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai đã ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Kết luận 156-KL/TW nhằm cụ thể hóa các nội dung, mục tiêu, giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của tỉnh. Đây là bước đi quan trọng để tiếp tục khơi dậy, phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp, xây dựng con người Đồng Nai phát triển toàn diện-vừa giàu lòng nhân ái, vừa có tri thức, bản lĩnh và khát vọng vươn lên.
Kế hoạch của Tỉnh ủy xác định rõ mục tiêu tổng quát là xây dựng và phát triển nền văn hóa Đồng Nai tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng con người Đồng Nai phát triển toàn diện-văn minh, nghĩa tình, thân thiện, sáng tạo và hiện đại. Tất cả các di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia trên địa bàn tỉnh được trùng tu, tôn tạo, các lễ hội truyền thống được khôi phục và tổ chức định kỳ.
Đồng thời, tỉnh đặt mục tiêu nâng mức đầu tư cho lĩnh vực văn hóa đạt tối thiểu 4% tổng chi ngân sách nhà nước, phấn đấu đến năm 2030 Đồng Nai nằm trong nhóm 5 tỉnh, thành phố có chỉ số phát triển con người cao nhất cả nước. Đến năm 2045, Đồng Nai hướng đến việc số hóa toàn bộ di tích, lễ hội, di sản văn hóa của tỉnh, đồng thời hình thành mạng lưới thiết chế văn hóa - thể thao đồng bộ ở khắp các địa phương, khu công nghiệp và khu dân cư.
Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lê Thị Ngọc Loan, Đồng Nai là vùng đất hội tụ, giao thoa của nhiều cộng đồng dân cư, tạo nên hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng cả về vật thể và phi vật thể. Toàn tỉnh hiện có trên 120 di tích được xếp hạng, trên 1,5 ngàn di tích phổ thông được kiểm kê cùng hàng trăm lễ hội truyền thống được duy trì, bảo tồn, trong đó nhiều lễ hội đã được ghi danh vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đồng Nai hiện có gần 400 lễ hội truyền thống, phân bố đều khắp các địa phương. Nhiều lễ hội truyền thống như: Lễ hội Mừng cơm mới của người Xtiêng, Lễ hội Chol Chnam Thmay của người Khmer… đã được phục dựng, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng.
Nhiều năm qua, Lễ hội Dua Tpeng hay còn gọi là lễ hội Phá Bàu tại Bàu K’Poch (ấp Sóc Lớn, xã Lộc Hưng, tỉnh Đồng Nai) được chính quyền và người dân địa phương tổ chức hằng năm. Cứ vào dịp cuối tháng 3, khi mùa màng đã thu hoạch xong, mực nước trên bàu cũng dần cạn, người dân nơi đây lại cùng nhau vui chơi trong không khí lễ hội sôi nổi và thắm tình đoàn kết.
Lễ hội Dua Tpeng phản ánh sâu sắc tư duy ứng xử với môi trường tự nhiên thông qua hoạt động đánh bắt thủy sản truyền thống. Đây là dịp để cộng đồng vừa khai thác sản vật từ các bàu nước, vừa vui chơi, giao lưu và thắt chặt tình đoàn kết sau những ngày lao động vất vả. Đây cũng là nhịp cầu để các nghệ nhân, già làng và người có uy tín giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, từ đó phát huy vai trò “giữ lửa” văn hóa trong cộng đồng, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc.
Ông Nguyễn Hữu Thương, Trưởng Ban tổ chức Lễ hội Phá Bàu, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lộc Hưng, tỉnh Đồng Nai cho biết: “Lễ hội Dua Tpeng của người Khmer được hình thành từ lâu đời, được người dân gìn giữ và thực hành thường xuyên nhằm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa cộng đồng. Việc duy trì tổ chức lễ hội không chỉ nhằm bảo tồn các giá trị nguyên gốc của di sản mà còn khơi dậy tiềm năng, quảng bá rộng rãi nét đẹp văn hóa phi vật thể quốc gia đến với công chúng.
Nhờ người dân luôn nêu cao tinh thần bảo tồn những nét đẹp nguyên bản thông qua việc tuân thủ nghiêm túc các nghi thức và trò chơi dân gian truyền thống nên Lễ hội Phá Bàu ở Lộc Hưng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
Già làng Lâm Đin ở xã Lộc Hưng, tỉnh Đồng Nai cho biết: “Dua Tpen không đơn thuần là đi bắt cá. Đó là nghi thức tạ ơn thần linh đã ban cho nguồn nước, tôm cá đầy bàu và cầu mong một mùa vụ mới mưa thuận gió hòa, ấm no cho sóc. Trước đây Lễ hội Dua Tpeng mang tính tự phát, không được tổ chức quy mô, bài bản, chỉ có một nhóm nhỏ người tham dự. Từ khi được Nhà nước quan tâm, đầu tư kinh phí để khôi phục, bà con đã nỗ lực phối hợp chính quyền địa phương duy trì đều đặn tổ chức Lễ hội vào tháng 3 hằng năm.
Phần lễ được tổ chức đầy tôn nghiêm bên cạnh bàu K Poch. Còn phần hội lại hết sức náo nhiệt với các hoạt động vui chơi giải trí mang đậm tính cộng đồng. Các trò chơi dân gian như đi cà kheo, bịt mắt đập niêu, Lec Com Seng (giấu khăn)… thu hút sự tham gia hào hứng của mọi lứa tuổi.
Vui nhất là các hoạt động của cư dân xuống bàu bắt cá, trên bờ tiếng nhạc ngũ âm và những điệu múa dân gian uyển chuyển vang lên liên tục để khuyến khích tinh thần. Cùng với đó, các hoạt động như: chuẩn bị bếp, nướng cá và chế biến các món ẩm thực truyền thống ngay tại chỗ rất náo nhiệt, khiến cho người dân quên đi cái nắng gắt của mùa khô ở vùng Đông Nam Bộ.
Với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng thuận của nhân dân, việc cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người đang từng bước đi vào chiều sâu, tạo chuyển biến rõ nét tại Đồng Nai. Từ bảo tồn di sản, phát huy lễ hội truyền thống đến xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tất cả đang góp phần khơi dậy mạnh mẽ nguồn lực nội sinh, hun đúc nên lớp người Đồng Nai nghĩa tình, năng động, sáng tạo.
