Những con số biết nói đang vẽ lại diện mạo của nông nghiệp Việt Nam, từ mức tăng trưởng 3,78% cùng kỷ lục xuất khẩu hơn 70 tỷ USD năm 2025.
Năm 2026, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 75 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng khoảng 3,7% và phấn đấu vượt 4% nếu các tiểu ngành phát huy tốt dư địa. Trọng tâm phát triển được xác định là đẩy mạnh chế biến sâu và xây dựng thương hiệu quốc gia.
Bắt đầu từ tư duy đổi mới
Trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động, việc tìm kiếm các động lực tăng trưởng kinh tế "hai con số" trở nên cấp thiết. Để phát triển ngành nông nghiệp, TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng tư vấn Tài chính và Tiền tệ Quốc gia cho rằng, trọng tâm cần làm là giải bài toán năng suất trên nền tảng đổi mới tư duy. Theo đó, cần nâng cao mặt bằng tri thức và ứng dụng công nghệ cho lao động nông thôn; củng cố liên kết “4 nhà”, trong đó hợp tác xã vận hành theo mô hình doanh nghiệp; đồng thời khơi thông, phân bổ hiệu quả các nguồn lực từ đất đai, tài chính đến nhân lực...
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, điểm mấu chốt là phải từ bỏ phương thức sản xuất tự phát, chuyển mạnh “tư duy sản xuất nông nghiệp” sang “tư duy kinh tế nông nghiệp”. Sự chuyển đổi này đòi hỏi cả người nông dân và doanh nghiệp thay đổi cách tiếp cận, lấy tín hiệu thị trường làm định hướng cho tổ chức sản xuất.
Theo PGS, TS Ngô Trí Long, nông nghiệp không thể tiếp tục được nhìn nhận đơn thuần qua quy mô diện tích hay sản lượng, mà cần chuyển trọng tâm sang nâng cao giá trị. Dư địa lớn nhất hiện nay nằm ở các khâu chế biến sâu, bảo quản, phát triển logistics lạnh, tiêu chuẩn hóa vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và mở rộng thương mại điện tử.
Nền nông nghiệp hiện đại cần hướng tới gia tăng giá trị trên từng ha đất, từng lao động và trong toàn bộ chuỗi sản xuất và phân phối. Không chỉ bảo đảm an ninh lương thực, nông nghiệp sẽ góp phần củng cố an ninh sinh kế, an ninh xuất khẩu và là nền tảng phát triển bền vững.
Để bứt phá, điều cốt lõi là phải có chính sách đầu tư đủ mạnh và thực chất hơn. Tuy nhiên, hiện tín dụng dành cho nông nghiệp mới chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ, thấp hơn nhiều so với các lĩnh vực khác. Nút thắt lớn nhất nằm ở việc doanh nghiệp và người dân thiếu tài sản bảo đảm, khiến khả năng tiếp cận vốn còn hạn chế.
TS Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch, kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho rằng: Cần hoàn thiện các cơ chế tín dụng linh hoạt, thúc đẩy các phương thức tài trợ mới, đồng thời tạo điều kiện để dòng vốn đầu tư, nhất là vốn nước ngoài, đi trực tiếp vào sản xuất, chế biến nông sản. Đặc biệt, các chính sách ưu đãi cho nông nghiệp cần cụ thể, đi vào thực chất, tập trung vào phát triển khoa học-công nghệ, hệ thống nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Khi những “điểm nghẽn” này được tháo gỡ đồng bộ, nông nghiệp mới có thể phát huy vai trò trụ đỡ và đóng góp hiệu quả hơn cho mục tiêu tăng trưởng cao của nền kinh tế.
Công nghệ nâng tầm giá trị
Theo PGS, TS Đặng Ngọc Đức, Viện trưởng Công nghệ tài chính (Đại học Đại Nam), nâng cao nền tảng công nghệ cho khu vực nông thôn và người nông dân cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Câu chuyện không chỉ để mở rộng khả năng tiếp cận tài chính mà còn tháo gỡ điểm nghẽn trong xuất khẩu. Việc thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch khiến quá trình đưa nông sản ra thị trường quốc tế kéo dài, làm suy giảm niềm tin của đối tác.
Đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ kỳ vọng sẽ giúp rút ngắn thời gian tiếp cận thị trường, đồng thời tạo nền tảng để triển khai các chương trình phổ cập kỹ năng số, nhất là tài chính số cho nông dân. Khi công nghệ được ứng dụng hiệu quả trong dự báo và quản lý chuỗi cung ứng, sẽ góp phần khắc phục tình trạng mất cân đối cung, cầu, hạn chế tình trạng “giải cứu” nông sản. Qua đó cũng bảo đảm đầu ra ổn định và sinh kế bền vững cho người nông dân.
Nhận định khoa học-công nghệ là trụ cột quyết định sức mạnh nội sinh của ngành nông nghiệp, TS Trần Công Thắng cho rằng: Nhận thức hiện nay còn thiên về “bề nổi” như cơ giới hóa hay các ứng dụng công nghệ 4.0. Trong khi nền tảng cốt lõi phải nằm ở nghiên cứu khoa học cơ bản và chuyên sâu. Để phát triển bền vững, cần tăng cường đầu tư cho các lĩnh vực then chốt như di truyền, lai tạo giống, công nghệ vaccine phòng chống dịch bệnh, cùng hệ thống dự báo, cảnh báo rủi ro biến đổi khí hậu. Các ngành khoa học nền tảng như đất đai, tài nguyên nước, phân bón cũng phải được nâng cấp liên tục để đáp ứng yêu cầu mới.
“Mọi nỗ lực khoa học-công nghệ phải hướng tới phục vụ trực tiếp người nông dân, với mục tiêu cao nhất là xây dựng nền nông nghiệp tự chủ về công nghệ lõi, từng bước giảm phụ thuộc bên ngoài. Đây không chỉ là yêu cầu phát triển, mà còn là nhiệm vụ chiến lược mang tính quyết định trong giai đoạn tới”, TS Trần Công Thắng nhận định.
Cùng chung quan điểm, ông Vũ Thanh Thắng, Giám đốc Trí tuệ nhân tạo (CAIO) kiêm Nhà sáng lập CTCP An ninh mạng SCS cho rằng, để khoa học-công nghệ đến được với người nông dân, cần ưu tiên ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các giải pháp số dễ tiếp cận. Hiện nay, nhiều công cụ như ChatGPT đã có thể hỗ trợ nhanh chóng các vấn đề kỹ thuật canh tác, trong khi công nghệ IoT (Internet vạn vật) giúp tối ưu việc sử dụng nước, phân bón theo dữ liệu và thuật toán, nâng cao hiệu quả sản xuất.
Đáng chú ý, chi phí ứng dụng công nghệ không còn là rào cản lớn. Doanh nghiệp cũng như người dân hoàn toàn có thể triển khai với mức đầu tư hợp lý, phù hợp điều kiện sản xuất. Việc ứng dụng công nghệ blockchain (chuỗi khối) sẽ giúp kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất, bảo đảm tính minh bạch và đồng nhất chất lượng giữa các lô hàng. Qua đó, không chỉ nâng cao hiệu quả canh tác, mà còn gia tăng giá trị, uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường.
TS Trần Công Thắng: Giá trị nông sản Việt Nam đang được “đánh thức” nhờ chuyển mạnh sang chế biến sâu. Quả sầu riêng nay đã có thêm các sản phẩm sấy, kem sầu riêng; hạt cà-phê được đẩy mạnh rang xay, chế biến hòa tan; ngành hàng cá tra tiếp tục khẳng định vị thế quán quân thế giới nhờ ứng dụng công nghệ cao...
Không chỉ ở đầu ra, giá trị còn đến từ tối ưu quy trình sản xuất. Điển hình như Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang giúp giảm chi phí, mở ra cơ hội bán tín chỉ carbon và định vị thương hiệu gạo xanh Việt Nam.
