Sau mỗi chu kỳ tăng trưởng nóng, nợ xấu tích tụ và dần trở thành “cục máu đông” làm tắc nghẽn dòng chảy tín dụng. Doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn lực mới, ngân hàng suy giảm hiệu quả hoạt động, còn nền kinh tế đứng trước nguy cơ giảm tốc.
Tuy nhiên, theo kinh nghiệm quốc tế, nợ xấu còn có thể trở thành một loại tài sản đặc biệt nếu được đặt trong một cơ chế thị trường phù hợp. Từ góc nhìn này, thị trường mua bán nợ ra đời như một cấu phần không thể thiếu của hệ thống tài chính hiện đại.
Từ điểm nghẽn đến cơ hội tái cấu trúc
Nợ xấu không chỉ là vấn đề kỹ thuật của hệ thống ngân hàng. Đằng sau mỗi khoản nợ là một dự án dang dở, một tài sản chưa được khai thác hiệu quả, hoặc một doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong quá trình vận hành.
Khi các khoản nợ này bị “đóng băng”, một nguồn lực của nền kinh tế cũng bị tắc nghẽn. Điều đó tạo ra hiệu ứng dây chuyền, từ việc tín dụng bị thu hẹp dẫn tới đầu tư suy giảm khiến tăng trưởng bị kìm hãm.
Nhiều quốc gia đã thay đổi cách tiếp cận. Thay vì xử lý nợ xấu theo phương thức hành chính, họ xây dựng thị trường mua bán nợ. Các khoản nợ được định giá, chuyển nhượng, tái cấu trúc, thậm chí “tái sinh” thành những cơ hội đầu tư mới.
Bài học điển hình là Hàn Quốc sau cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997. Quốc gia này đã triển khai mô hình xử lý nợ xấu tập trung, đồng thời từng bước mở cửa thị trường cho các nhà đầu tư tham gia. Cách làm này vừa giúp xử lý nhanh khối lượng lớn nợ xấu, đồng thời tạo ra một thị trường thứ cấp sôi động.
Ông Moon Youngso, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Mua bán nợ Welcome (Hàn Quốc) nhận định, dưới góc nhìn của một tổ chức quốc tế đang tham gia thị trường Việt Nam, Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam đóng vai trò then chốt trong tiến trình xử lý nợ xấu và ổn định hệ thống ngân hàng. "Cơ chế xử lý tập trung đã góp phần giảm áp lực nợ xấu và tạo nền tảng cho phục hồi kinh tế", ông Moon Youngso nói.
Những điểm nghẽn cần tháo gỡ
Hơn một thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong xử lý nợ xấu. Tỷ lệ nợ xấu từng bước được kiểm soát, hệ thống ngân hàng được củng cố, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, thị trường mua bán nợ vẫn chưa hình thành đầy đủ.
Phần lớn các khoản nợ xấu vẫn được xử lý theo phương thức truyền thống, thông qua trích lập dự phòng, thu hồi tài sản bảo đảm hoặc chuyển giao cho các tổ chức như Công ty TNHH MTV Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) hay Công ty Mua bán nợ Việt Nam (DATC). Hoạt động mua bán nợ theo cơ chế thị trường, có cạnh tranh và định giá minh bạch, vẫn còn hạn chế.
Nhiều khoản nợ vẫn bị đóng băng, chưa được tái cấu trúc hiệu quả. Tài sản bảo đảm xuống giá theo thời gian, doanh nghiệp mất cơ hội phục hồi, còn ngân hàng tiếp tục mang rủi ro.
Ông Nguyễn Quốc Hùng, Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho rằng, muốn xử lý nợ xấu triệt để phải có công cụ hữu hiệu. Nghị quyết 79 đã nêu rõ vai trò của VAMC và DATC, nhưng để triển khai hiệu quả, cần xây dựng đề án cụ thể và tổ chức thực hiện đồng bộ.
"Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hành lang pháp lý liên quan đến xử lý tài sản bảo đảm. Quy trình xử lý còn kéo dài, chi phí cao, phát sinh nhiều tranh chấp. Điều này không chỉ làm giảm giá trị tài sản, mà còn khiến nhà đầu tư e ngại tham gia thị trường", ông Hùng phân tích.
Năng lực tài chính và công cụ của các tổ chức xử lý nợ trên thực tế còn hạn chế. VAMC dù đóng vai trò trung tâm, vẫn chưa thật sự trở thành một “nhà tạo lập thị trường” .
Theo ông Đặng Đình Thích, Quyền Tổng Giám đốc VAMC, yêu cầu xử lý nợ xấu hiện nay đã vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật, trở thành nội dung quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế. VAMC cần được nâng cao năng lực và bổ sung công cụ để tham gia sâu hơn vào quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng.
Sự ra đời của Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị được xem là một dấu mốc quan trọng. Điểm mới căn bản của Nghị quyết là lần đầu tiên, việc phát triển thị trường mua bán nợ được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế. Thị trường mua bán nợ cần vận hành theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, có sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm cả nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Ông Moon Youngso cho rằng, VAMC cần trở thành cầu nối thu hút vốn đầu tư. Quan điểm này phản ánh đúng xu hướng quốc tế. Một thị trường chỉ thật sự tồn tại khi có cung cầu gặp nhau trong một không gian minh bạch và có luật chơi rõ ràng. Với thị trường mua bán nợ, điều đó càng trở nên quan trọng.
Ông Phạm Hồng Hải, Tổng Giám đốc Ngân hàng Phương Đông, ví von: “Chúng ta có cái chợ rồi, cần mọi người tham gia vào cái chợ đó”. Các công ty quản lý tài sản (VAMC) cần chủ động tham gia sàn giao dịch, thay vì chỉ bán tài sản đơn lẻ.
Đáng chú ý, ông cũng nhấn mạnh một hướng tiếp cận mới, không phải mọi khoản nợ xấu đều nên “bán đứt”. Với những doanh nghiệp còn khả năng phục hồi, cần có sự phối hợp giữa ngân hàng, nhà đầu tư và đơn vị xử lý nợ. Nhờ vậy doanh nghiệp có thể tái cấu trúc, tạo ra giá trị lớn hơn.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu phát triển các công cụ tài chính đa dạng, từ mua bán nợ đơn thuần đến tái cấu trúc doanh nghiệp, chuyển đổi nợ thành vốn góp, hoặc hợp tác đầu tư.
Nếu như yếu tố minh bạch và định giá theo thị trường là điều kiện tiên quyết, thì việc ứng dụng công nghệ trong phân tích dữ liệu, định giá tài sản và quản lý danh mục nợ cũng trở thành xu hướng tất yếu, giúp nâng cao hiệu quả và giảm rủi ro.
Thực tiễn quốc tế và yêu cầu trong nước đều cho thấy, phát triển thị trường mua bán nợ không chỉ nhằm xử lý nợ xấu, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là giải phóng và tái phân bổ nguồn lực.
Khi các khoản nợ được lưu chuyển, tài sản được khai thác hiệu quả hơn, doanh nghiệp có cơ hội phục hồi, còn ngân hàng có thể tái tạo nguồn vốn để tiếp tục cho vay. Nói cách khác, thị trường mua bán nợ chính là một “van điều tiết” giúp dòng vốn vận hành linh hoạt hơn trong nền kinh tế.
Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững, nâng cao chất lượng hệ thống tài chính và hội nhập sâu rộng với thị trường quốc tế, việc hình thành một thị trường mua bán nợ hiện đại là yêu cầu tất yếu.
Với định hướng từ Nghị quyết 79, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu, cần một lộ trình đồng bộ, bao gồm hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cao năng lực của các tổ chức tham gia, phát triển hạ tầng thị trường... đặc biệt là tạo niềm tin cho nhà đầu tư.
Khi đã có sự thay đổi trong tư duy, nợ xấu không chỉ là “vấn đề cần xử lý”, mà là “nguồn lực có thể khai thác” với đúng cơ chế. Thị trường mua bán nợ sẽ giúp giải quyết tồn tại của quá khứ. Thậm chí nó còn trở thành động lực cho tương lai, nơi những “cục máu đông” của nền kinh tế được chuyển hóa thành dòng chảy mới của tăng trưởng.
Dựa trên số liệu khảo sát 27 ngân hàng niêm yết năm 2025, tổng nợ xấu tăng 14,1%, lên gần 262.491 tỷ đồng. Nợ có khả năng mất vốn chiếm 63,5%. Tuy nhiên đã có 7 ngân hàng niêm yết ghi nhận xu hướng giảm quy mô nợ xấu.
