Dinh dưỡng học đường: Chìa khóa nâng cao thể lực và trí lực học sinh

Trong hành trình phát triển của mỗi quốc gia, con người luôn là nguồn lực quý giá nhất. Một đất nước muốn vươn lên mạnh mẽ cần một thế hệ công dân khỏe mạnh, có trí tuệ, thể chất và năng lực cạnh tranh cao. Vì vậy, câu chuyện dinh dưỡng học đường không còn đơn thuần là bảo đảm một bữa ăn đủ no cho trẻ em, mà đã trở thành vấn đề liên quan trực tiếp đến tương lai giống nòi và sự phát triển bền vững của đất nước. Nhận thức rõ điều đó, Đảng và Nhà nước thời gian qua đã liên tục ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, đặc biệt đối với trẻ em, học sinh. Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân tiếp tục khẳng định: sức khỏe là nền tảng quan trọng nhất cho hạnh phúc của mỗi người, cho sự tồn vong của dân tộc và sự phát triển thịnh vượng, bền vững của đất nước.

Vẫn còn tồn tại những “Gánh nặng kép”

Việt Nam hiện đối mặt với “gánh nặng kép về dinh dưỡng”, tức là sự tồn tại song song của suy dinh dưỡng và thừa cân, béo phì trong cùng một cộng đồng, thậm chí cùng một trường học. Ở nhiều vùng nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng, thiếu vi chất vẫn phổ biến. Trong khi đó, tại các đô thị lớn, xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, đồ uống nhiều đường cùng lối sống ít vận động lại khiến tỷ lệ thừa cân, béo phì tăng nhanh. Theo số liệu ngành y tế, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ em từ 5 đến 19 tuổi đã tăng gấp đôi sau 10 năm, lên khoảng 19% vào năm 2020, riêng khu vực thành thị lên tới gần 27%.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia nhận định, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch dinh dưỡng điển hình của các quốc gia đang phát triển, gắn liền với quá trình đô thị hóa, tăng trưởng kinh tế và thay đổi hệ thống thực phẩm. Theo ông, chế độ ăn truyền thống đang dần bị thay thế bởi thực phẩm giàu năng lượng, nhiều đường, muối và chất béo, trong khi hoạt động thể lực của trẻ ngày càng giảm sút. Điều đáng lưu ý là xu hướng này không còn giới hạn ở đô thị hay nhóm thu nhập cao mà đã lan rộng tới cả khu vực nông thôn. “Dinh dưỡng không chỉ quyết định tăng trưởng thể chất mà còn tác động trực tiếp tới sự phát triển trí tuệ và khả năng học tập của trẻ”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Dương nhấn mạnh. Theo ông, nhiều bằng chứng khoa học cho thấy suy dinh dưỡng trong giai đoạn đầu đời có liên quan trực tiếp tới giảm khả năng nhận thức, kết quả học tập thấp hơn và năng suất lao động thấp hơn khi trưởng thành. Trong khi đó, thiếu các vi chất như sắt, kẽm, vitamin D có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng nhận thức và chỉ số IQ.

Ở chiều ngược lại, chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến, đường và chất béo không lành mạnh cũng có liên quan đến suy giảm chức năng nhận thức, ảnh hưởng sức khỏe tâm thần ở trẻ em. Đáng lo ngại, khảo sát hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu tại Việt Nam cho thấy gần 80% học sinh chưa đạt mức hoạt động thể chất khuyến nghị. Trong khi đó, mức tiêu thụ đồ uống có đường và thực phẩm chế biến tiếp tục gia tăng, còn việc sử dụng rau xanh, trái cây vẫn chưa đạt mức cần thiết.

Dinh dưỡng học đường là nền móng cho tương lai

Theo các chuyên gia y tế và dinh dưỡng, trẻ em ở độ tuổi học đường là giai đoạn phát triển mạnh mẽ cả về thể chất lẫn trí não. Chất lượng dinh dưỡng trong giai đoạn này có ảnh hưởng sâu sắc đến chiều cao, thể lực, khả năng tiếp thu tri thức, tư duy và hiệu quả học tập.

Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Diễm, Phó Trưởng phòng Kiểm soát bệnh không lây nhiễm và dinh dưỡng, Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) cho rằng, để tạo bước đột phá trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, việc tập trung vào dinh dưỡng hợp lý và phát triển thể chất cho trẻ em, đặc biệt ở giai đoạn học đường, cần được xem là chiến lược hàng đầu. Theo bà Diễm, giai đoạn “1.000 ngày đầu đời” và giai đoạn học đường chính là nền móng cốt lõi, quyết định đến khả năng phát triển tầm vóc, tinh thần và trí tuệ của trẻ trong tương lai. Đây không chỉ là vấn đề chăm sóc sức khỏe trước mắt mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực quốc gia trong nhiều thập niên sau.

Những năm qua, Việt Nam đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực trong cải thiện dinh dưỡng học đường. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ em dưới 5 tuổi giảm mạnh, từ 29,3% năm 2010 xuống còn 19,6% năm 2020, giúp Việt Nam hoàn thành mục tiêu phát triển bền vững về giảm suy dinh dưỡng.

Đáng chú ý hơn, chiều cao trung bình của thanh niên Việt Nam đã có sự cải thiện rõ rệt. Nam thanh niên 18 tuổi hiện đạt trung bình 168,1cm, tăng 3,7cm so với năm 2010; nữ đạt 156,2cm, tăng 2,6cm. Việt Nam hiện không còn thuộc nhóm quốc gia có chiều cao thấp nhất khu vực Đông Nam Á. “Đây là kết quả của quá trình can thiệp dinh dưỡng bền bỉ qua nhiều thế hệ”, Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Diễm nhấn mạnh.

Không chỉ cải thiện tầm vóc, hoạt động thể lực trong học sinh cũng từng bước chuyển biến tích cực. Theo khảo sát hành vi sức khỏe học sinh toàn cầu năm 2019, tỷ lệ học sinh từ 13 đến 17 tuổi đạt mức vận động thể chất theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới đã tăng lên 24,1%, cao hơn so với mức 20,5% năm 2013.

Chung tay tạo “hệ sinh thái” cho trẻ phát triển toàn diện

Một thực tế đang đặt ra hiện nay là, nếu chỉ trông chờ vào bữa ăn bán trú trong trường học hay nỗ lực riêng của ngành giáo dục, sẽ rất khó tạo nên những chuyển biến bền vững về thể lực và trí lực học sinh. Dinh dưỡng học đường cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái tổng thể, nơi nhà trường, gia đình, cơ quan quản lý, cộng đồng và doanh nghiệp cùng chia sẻ trách nhiệm.

Từ góc độ doanh nghiệp đồng hành cùng giáo dục và sức khỏe cộng đồng, bà Lê Bùi Thị Mai Uyên, Phó Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam cho rằng, để trẻ em phát triển toàn diện, cần tạo dựng môi trường kết hợp hài hòa giữa dinh dưỡng hợp lý, vận động thể chất thường xuyên và lối sống tích cực.

Theo bà Mai Uyên, trong suốt 30 năm hoạt động tại Việt Nam, Nestlé Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình liên quan dinh dưỡng học đường, thể thao cộng đồng và khuyến khích trẻ em vận động. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ nằm ở số lượng chương trình mà ở mục tiêu lâu dài: Góp phần xây dựng một thế hệ trẻ năng động, tự tin và bền bỉ hơn.

Điều đáng chú ý, cách tiếp cận này phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét trong phát triển xã hội hiện đại, khi trách nhiệm chăm lo cho thế hệ trẻ không còn là nhiệm vụ riêng của Nhà nước hay nhà trường, mà cần sự tham gia của toàn xã hội, trong đó doanh nghiệp cũng đóng vai trò là một chủ thể đồng hành quan trọng. Trong bối cảnh trẻ em thành thị ngày càng dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử, không gian vui chơi ngoài trời dần thu hẹp, trong khi áp lực học tập gia tăng, nhiều chuyên gia lo ngại trẻ đang thiếu vận động, gia tăng nguy cơ béo phì học đường, đồng thời hạn chế kỹ năng xã hội và khả năng thích ứng.

Bởi vậy, khái niệm “năng động” không nên chỉ được hiểu là vận động thể thao đơn thuần, mà còn bao hàm tinh thần chủ động, khả năng thích nghi, dám trải nghiệm và duy trì lối sống tích cực ở trẻ em.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng, khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào lĩnh vực giáo dục và sức khỏe cộng đồng, điều quan trọng nhất phải là tính bền vững, trách nhiệm xã hội thực chất và sự đồng hành lâu dài. Những mô hình hợp tác công tư trong dinh dưỡng học đường chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đặt lợi ích của trẻ em làm trung tâm, thay vì dừng lại ở hoạt động truyền thông hay hình ảnh thương hiệu.