Argentina là một trong những quốc gia điển hình tại Mỹ Latinh trong việc triển khai nhiên liệu sinh học bắt buộc, với lộ trình kéo dài hơn một thập kỷ từ thử nghiệm đến chuẩn hóa toàn quốc ở mức E12. Chính sách này không chỉ định hình lại ngành năng lượng mà còn tác động sâu sắc đến thị trường nông sản, đặc biệt là ngô.
Lộ trình phát triển xăng sinh học E12 tại Argentina
Xăng sinh học tại Argentina thường được gọi là bioetanol hoặc alconafta tại địa phương. Việc sử dụng xăng Ethanol thực chất được chia làm hai giai đoạn: Một là những bước đi tiên phong từ cuối thập niên 70 cho đến cuối những năm 80 tại 12 tỉnh tại Argentina để đối phó với khủng hoảng dầu mỏ. Hai là nếu tính theo khung pháp lý hiện đại đang áp dụng hiện nay, 1/2010 là thời điểm bioetanol chính thức bắt đầu được sử dụng bắt buộc trên toàn quốc.
Mức pha trộn bắt buộc ban đầu được ấn định là 5% vào xăng thương mại, và thời gian đầu được cung cấp hoàn toàn bởi các nhà máy mía đường vùng Tây Bắc. Năm 2012, ngành công nghiệp bắt đầu đưa ethanol sản xuất từ ngô (maíz) vào thị trường. Điều này hình thành nên hai trụ cột sản xuất chính cho đến nay: mía ở miền bắc và ngô ở vùng trung tâm (như Córdoba).
Năm 2016, Chính phủ Argentina tăng tỷ lệ pha trộn ethanol bắt buộc trong xăng lên mức 12% (tức xăng E12) (thường được chia làm 6% hạn ngạch từ mía và 6% từ ngô), mức này được duy trì ổn định qua nhiều năm. Chính sách sử dụng xăng Ethanol bắt buộc toàn quốc từ năm 2010 và ổn định ở mức E12 từ năm 2016 đến nay.
Tại thị trường Argentina, nếu xét trên góc độ thương mại và kỹ thuật, nhiên liệu ethanol (bioetanol) không được phân chia theo cấu trúc phân phối tại trạm. Thay vào đó, tất cả xăng thương mại lưu hành trên thị trường Argentina hiện nay đều bắt buộc phải pha trộn bioetanol ở mức cố định 12%.
Nét đặc trưng của thị trường Argentina nằm ở nguồn gốc nguyên liệu đầu vào và công nghệ chế biến. Ngành bioetanol nước này được chia thành hai loại chính dựa trên hai chuỗi giá trị nông nghiệp hoàn toàn khác biệt.
Cụ thể, bioetanol từ ngô là động lực tăng trưởng chính và là phân khúc hiện đại nhất của ngành năng lượng sinh học Argentina hiện nay. Tập trung chủ yếu ở vùng Pampas (vùng trung tâm sản xuất ngũ cốc), đặc biệt là tỉnh Córdoba, Santa Fe và San Luis với sản phẩm chính là ethanol ngô cùng sản phẩm phụ là bã rượu khô/ướt có hàm lượng protein cao. Bioetanol từ ngô chiếm khoảng 55% - 60% tổng sản lượng bioetanol nội địa cung cấp cho thị trường xăng dầu. Do lợi thế về nguồn cung ngô dồi dào của Argentina, phân khúc này có khả năng mở rộng quy mô rất lớn.
Trong khi đó, bioetanol từ mía đường (Bioetanol de Caña de Azúcar) được khai thác tại vùng sản xuất trọng điểm là khu vực Tây Bắc Argentina, bao gồm các tỉnh Tucumán, Salta và Jujuy. Các tập đoàn lớn như Ledesma, Seaboard (Tabacal) và các nhà máy đường tại Tucumán là những đơn vị nắm giữ phân khúc này.
Theo đó, ethanol được sản xuất trực tiếp từ nước mía hoặc từ mật rỉ, phế phẩm của quá trình sản xuất đường tinh luyện. Đặc điểm của quá trình sản xuất này là mang tính mùa vụ cao, phụ thuộc chặt chẽ vào vụ thu hoạch mía từ tháng 5 đến tháng 11 hằng năm. Bioetanol từ mía đường chiếm khoảng 40%-45% lượng ethanol pha trộn vào xăng. Phân khúc này được chính phủ bảo hộ nghiêm ngặt thông qua hệ thống hạn ngạch nhằm duy trì việc làm cho khu vực nông thôn vùng Tây Bắc.
Việc sử dụng ethanol (bioethanol) trong xăng tại Argentina được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật về nhiên liệu sinh học, với hai văn bản pháp lý chính. Trước đó, Luật số 26.093 ban hành năm 2006 đã thiết lập khung pháp lý ban đầu cho chương trình nhiên liệu sinh học của Argentina, bao gồm ethanol và biodiesel, nhằm thúc đẩy sử dụng năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Hiện nay, khung pháp lý đang có hiệu lực là Luật số 27.640 ban hành năm 2021, thay thế và cập nhật toàn bộ cơ chế trước đó, với thời hạn áp dụng đến năm 2030. Theo quy định này, xăng bán thương mại tại thị trường nội địa Argentina phải pha trộn tối thiểu 12% ethanol (E12), trong khi biodiesel được yêu cầu pha tối thiểu 5%.
Luật cũng trao quyền cho Chính phủ Argentina, thông qua Bộ Kinh tế và Cơ quan Năng lượng Argentina, được điều chỉnh tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học tùy theo điều kiện thị trường, giá năng lượng và cân đối cung cầu. Cơ quan chịu trách nhiệm ban hành và điều hành chính sách là Bộ Kinh tế Argentina, trong khi cơ quan thực thi trực tiếp các quy định kỹ thuật về nhiên liệu là Cơ quan Năng lượng Argentina.
Chính sách duy trì bắt buộc ethanol tại Argentina với mức E12 (và xu hướng điều chỉnh linh hoạt trong biên độ chính sách năng lượng) đã tạo ra tác động trực tiếp và mang tính cấu trúc đối với thị trường ngô nội địa. Việc sử dụng ethanol trong xăng khiến một phần đáng kể ngô trong nước được chuyển hướng sang sản xuất nhiên liệu sinh học, đồng thời tạo ra nguồn phụ phẩm DDGS phục vụ ngành thức ăn chăn nuôi. Điều này làm gia tăng nhu cầu tiêu thụ ngô nội địa một cách ổn định và dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh xu hướng toàn cầu về nhiên liệu sinh học tiếp tục duy trì.
Ở góc độ kinh tế vĩ mô, ethanol đóng vai trò như một cầu tiêu thụ cố định cho nông nghiệp Argentina, giúp giảm phụ thuộc vào biến động giá nông sản trên thị trường quốc tế, qua đó góp phần ổn định thu nhập cho khu vực sản xuất ngô, đặc biệt tại vùng Pampas.
Tuy nhiên, sự gia tăng tiêu thụ nội địa này cũng làm thay đổi cán cân xuất khẩu ngô của Argentina. Một phần sản lượng ngô được giữ lại phục vụ sản xuất ethanol khiến áp lực xuất khẩu có xu hướng giảm trong một số giai đoạn, dù Argentina vẫn duy trì vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu ngô lớn nhất thế giới. Thị trường ngô Argentina ngày càng vận hành theo hướng linh hoạt hơn, khi tỷ trọng giữa xuất khẩu và tiêu thụ nội địa được điều chỉnh theo mùa vụ, giá quốc tế và chính sách năng lượng trong từng thời kỳ.
Gợi mở phát triển chuỗi giá trị nhiên liệu sinh học tại Việt Nam
Từ kinh nghiệm triển khai nhiên liệu sinh học tại Argentina, có thể rút ra một số gợi ý quan trọng cho Việt Nam trong quá trình mở rộng thị trường xăng E10.
Thứ nhất, yếu tố quyết định không chỉ nằm ở kỹ thuật phối trộn mà là niềm tin của người tiêu dùng. Thực tế tại Argentina cho thấy, việc triển khai ethanol thành công gắn liền với quá trình tiêu chuẩn hóa rõ ràng (E12 bắt buộc trên toàn quốc) và khẳng định tính ổn định lâu dài của chính sách. Điều này giúp thị trường nhanh chóng hình thành thói quen sử dụng mà không tạo tâm lý lo ngại về chất lượng động cơ.
Thứ hai, bảo đảm nguồn cung ổn định và cơ chế giá hợp lý là điều kiện then chốt. Argentina duy trì mô hình hai nguồn ethanol từ ngô và mía, giúp phân tán rủi ro và ổn định sản lượng trong dài hạn. Bài học đặt ra cho Việt Nam là cần chủ động quy hoạch vùng nguyên liệu ethanol và bảo đảm năng lực sản xuất trong nước, đồng thời linh hoạt kết hợp nhập khẩu khi cần thiết để tránh thiếu hụt cục bộ.
Thứ ba, truyền thông kỹ thuật và minh bạch thông tin đóng vai trò quyết định. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giai đoạn đầu triển khai nhiên liệu sinh học thường gặp phản ứng e dè từ người sử dụng. Do đó, việc công bố rõ ràng tiêu chuẩn kỹ thuật, mức độ tương thích của phương tiện, cùng với sự tham gia của cơ quan quản lý và doanh nghiệp xăng dầu là yếu tố quan trọng để tạo đồng thuận xã hội.
Thứ tư, lộ trình triển khai ổn định và nhất quán chính sách giúp giảm chi phí thích ứng của thị trường. Argentina cho thấy khi tỷ lệ phối trộn được duy trì ổn định trong thời gian dài, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng tích cực, thay vì biến động theo chính sách ngắn hạn.
Tổng thể, kinh nghiệm từ Argentina cho thấy việc phát triển xăng sinh học E10 không chỉ là câu chuyện kỹ thuật năng lượng, mà là bài toán tổng hợp giữa chính sách, thị trường và niềm tin người tiêu dùng. Việt Nam nếu muốn E10 được đón nhận rộng rãi cần đồng thời bảo đảm ba yếu tố: nguồn cung ổn định, chính sách nhất quán và truyền thông đủ mạnh để hình thành thói quen tiêu dùng bền vững.
