Lợi thế kép: Điện và nước
Tổ hợp điện mặt trời nổi (FPV) tại hồ Dầu Tiếng - hồ nhân tạo lớn nhất Việt Nam với diện tích khoảng 27.000 ha là một trong những dự án tiêu biểu cho xu hướng năng lượng mới. Cụm Dầu Tiếng 1, 2, 3 với tổng công suất khoảng 500 MWp (có thể đạt tới 600 MWp) đã vận hành từ năm 2019, cung cấp tới 1,56 tỷ kWh mỗi năm - tương đương nhu cầu điện của cả tỉnh Tây Ninh. Một “mảnh ghép” mới, Dầu Tiếng 5 (450 MWp), đang chuẩn bị khởi công trong năm nay, hứa hẹn bổ sung gần 800 triệu kWh điện sạch mỗi năm.
Điều đáng chú ý là phần lớn các tấm pin không đặt trên đất, mà tận dụng vùng bán ngập của hồ, nơi trước đây gần như bị “bỏ trống” trong bài toán kinh tế. Những hàng trụ bê-tông cao hơn 2m nâng đỡ các tấm pin, thích ứng với mực nước biến động theo mùa. Dưới chân là nước, trên đầu là nắng, mở ra một hệ sinh thái năng lượng mới đang hình thành.
Câu chuyện ở Dầu Tiếng là một lát cắt sống động, nhưng bức tranh tổng thể còn rộng lớn hơn rất nhiều. Tính đến năm 2025 và định hướng trong Quy hoạch điện VIII, tổng tiềm năng kỹ thuật FPV của Việt Nam ước tính đạt khoảng 77.000-77.400 MW. Đây là một “trữ lượng năng lượng” đủ sức tái định hình cơ cấu nguồn điện quốc gia.
Riêng hệ thống khoảng 385 hồ thủy điện đang vận hành đã có thể phát triển khoảng 7.500 MWp. Tính rộng hơn, chỉ cần khai thác diện tích mặt nước và vùng bán ngập tại các hồ thủy lợi hiện có, quy mô FPV cũng có thể đạt khoảng 15.000 MW, gấp hơn ba lần công suất điện mặt trời hiện nay.
Việt Nam hiện có gần 7.000 hồ chứa thủy lợi và hơn 700 hồ thủy điện - một hệ thống hạ tầng nước khổng lồ. Trong đó, có ít nhất 13 hồ có diện tích mặt nước trên 5.000 ha, đủ điều kiện để phát triển các dự án quy mô lớn. Với hiệu suất sử dụng trung bình khoảng 1,2 ha cho mỗi MW, chỉ cần “phủ” một phần nhỏ mặt nước cũng đã tạo ra nguồn điện đáng kể mà không cần thêm một mét vuông đất nào.
Không chỉ vậy, việc che phủ mặt nước còn giúp giảm bốc hơi tới 60-70%, hỗ trợ đáng kể cho thủy lợi và điều tiết nước trong mùa hạn. Việt Nam đã phát triển nhanh điện mặt trời những năm qua, đạt hơn 4.500 MW và vượt mục tiêu đề ra. Nhưng phần lớn trong số đó là điện mặt trời mặt đất vốn tiêu tốn diện tích lớn và gây áp lực lên quy hoạch sử dụng đất. Trong khi đó, mặt nước lại chưa được khai thác tương xứng. FPV, vì thế, mở ra một hướng đi khác: không cạnh tranh đất đai, tận dụng hạ tầng hồ chứa và phù hợp với điều kiện tự nhiên của Việt Nam.
Nhờ môi trường nước làm mát tự nhiên, hiệu suất phát điện của các hệ thống FPV có thể tăng thêm khoảng 5-9%. Khi kết hợp với thủy điện, FPV còn tạo ra một cơ chế vận hành linh hoạt: ban ngày phát điện từ mặt trời để giữ nước, ban đêm hoặc khi thiếu nắng thì thủy điện bù tải.
Giáo sư Phạm Hồng Giang (Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Nguyên Chủ tịch Hội Đập lớn và phát triển nguồn nước Việt Nam) đánh giá: Chủ trương phát triển FPV là hoàn toàn đúng đắn, vì nó tận dụng được lợi thế đa mục tiêu của hồ chứa, giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiệt điện than và giảm phát thải.
Gỡ nút thắt để phát triển nguồn điện sạch trên mặt nước
Ở tầm chiến lược, định hướng phát triển đã rất rõ. Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu đến năm 2050, năng lượng tái tạo sẽ chiếm tới 67,5-71,5% tổng công suất nguồn. Một điểm mới là cơ chế “tự sản, tự tiêu”, được cụ thể hóa trong Nghị định số 58/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, điện năng lượng mới, cho phép các tổ chức, doanh nghiệp chủ động đầu tư nguồn điện phục vụ nhu cầu nội bộ. Tuy nhiên, quy định giới hạn 20% điện dư bán lên lưới và các thủ tục đối với dự án FPV quy mô lớn vẫn là rào cản nhất định.
Nghị định số 57/2025/NĐ-CP quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn mở ra cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), tạo thêm lựa chọn đầu ra cho các dự án FPV. Dù vậy, cơ chế này vẫn cần thời gian để hoàn thiện và vận hành thực chất. Nếu phải chỉ ra một “điểm nghẽn” mang tính hệ thống, thì đó không phải là công nghệ hay giá điện, mà là quyền sử dụng mặt nước.
Hiện nay, việc quản lý mặt nước hồ chứa vẫn còn phân tán giữa nhiều chủ thể: hồ thủy lợi do cơ quan quản lý công trình thủy lợi vận hành, hồ thủy điện do doanh nghiệp phát điện quản lý. Vì vậy, một dự án FPV vẫn phải đi qua nhiều “cửa” trong quá trình phê duyệt. Sự chồng lấn quy hoạch là hệ quả tất yếu. Một khu vực có thể nằm trong quy hoạch thủy lợi, quy hoạch điện và thậm chí cả quy hoạch khoáng sản. Chỉ cần một “xung đột” nhỏ cũng đủ khiến dự án bị đình lại.
Thực tế cho thấy, không ít dự án FPV mất hàng năm chỉ để xác định cơ quan có thẩm quyền cho thuê mặt nước. Trong khi đó, nhà đầu tư vẫn phải “đi trước” bằng chi phí khảo sát, lập dự án với rủi ro tài chính không nhỏ. Để biến tiềm năng thành hiện thực, cần một cách tiếp cận đồng bộ: xây dựng bản đồ quy hoạch tích hợp, hoàn thiện cơ chế thuê mặt nước, nâng cấp hạ tầng lưới điện và khuyến khích phát triển hệ thống lưu trữ. Đồng thời, cần chuẩn bị cho các vấn đề dài hạn như tái chế pin, bảo vệ hệ sinh thái để bảo đảm quá trình chuyển dịch năng lượng thật sự bền vững.
Bà Nguyễn Thị Thanh Bình, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam nhận định: Những biến động địa chính trị đang làm gián đoạn nguồn cung, buộc Việt Nam phải đẩy nhanh mục tiêu tự chủ năng lượng. Dù có lợi thế lớn về FPV, nhưng để biến tiềm năng thành công suất thực và vận hành bền vững, cần ba điều kiện then chốt: một khung chính sách ổn định; hạ tầng lưới điện đủ năng lực hấp thụ; cùng với năng lực quản trị doanh nghiệp chuyên nghiệp theo chuẩn thị trường hiện đại ■
FPV có tiềm năng rất lớn và đang thu hút mạnh doanh nghiệp, nhưng việc phát triển cần đi kèm yêu cầu nghiêm ngặt về bảo vệ môi trường, không để ảnh hưởng đến chất lượng nước và phải bảo đảm chức năng tưới tiêu của hồ”.
Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường
Nguyễn Hoàng Hiệp
