Ít ai nghĩ rằng, từ những bể ươm chật hẹp ấy đang mang lại sinh kế cho cả một vùng ven biển.
Đứng trầm ngâm trước khu trại đã gắn bó nhiều năm, ông Lê Văn Quê, Chủ tịch Hiệp hội Giống thủy sản Khánh Hòa chậm rãi kể, như nhắc lại một hành trình dài đã in hằn trong ký ức: “Thương hiệu tôm giống Khánh Hòa không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của hàng chục năm tích lũy kinh nghiệm, giữ kỷ luật sản xuất và tạo dựng uy tín với người nuôi trên khắp cả nước”.
Giữ thương hiệu từ con giống nhỏ bé
Hơn 30 năm trước, nghề sản xuất giống thủy sản ở khu vực phía nam tỉnh Khánh Hòa khởi đầu từ những cơ sở nhỏ lẻ ven biển. Trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn, người làm nghề vừa học hỏi, vừa trả giá bằng những vụ thất bại để rút kinh nghiệm. Cũng từ những mẻ giống ấy, niềm tin dần được gây dựng.
Theo thời gian, bằng sự bền bỉ và chắt chiu, đã hình thành nên “thủ phủ” tôm giống của cả nước. Hiện, các cơ sở sản xuất giống tập trung chủ yếu tại hai khu quy hoạch lớn là An Hải (xã Phước Dinh) và Nhơn Hải (xã Vĩnh Hải), với tổng diện tích hơn 300ha, quy tụ hơn 500 cơ sở. Năng lực cung ứng đạt khoảng 50 tỷ con tôm giống mỗi năm, trong đó có sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, tập đoàn lớn trong ngành.
Năm 2025, dù thị trường còn nhiều biến động, chi phí đầu vào tăng cao, nhưng qua con số thống kê, phần nào cho thấy sức bền của nghề, đó là sản lượng tôm giống nước lợ của Khánh Hòa vẫn tăng 11,2% so năm trước, đáp ứng hơn 31% nhu cầu tôm giống cả nước. Cụ thể, địa phương sản xuất hơn 9,13 tỷ con tôm sú giống (chiếm 18,6% sản lượng cả nước) và hơn 40,85 tỷ con tôm thẻ chân trắng giống (chiếm 36,8%).
Theo các cơ quan chuyên môn, chất lượng con giống là “điểm tựa sinh tử” của nghề. Do đó, từ khâu nhập khẩu tôm bố mẹ, cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện ươm dưỡng, đến kiểm soát thức ăn, chế phẩm xử lý môi trường và quan trắc nước sản xuất đều được siết chặt. Chính sự nghiêm ngặt ấy đã tạo nên uy tín cho thương hiệu tôm giống Khánh Hòa không chỉ bằng sản lượng, mà bằng niềm tin của người nuôi thương phẩm suốt nhiều năm qua.
Những nỗi lo phía sau tăng trưởng
Tuy nhiên, phía sau bức tranh tăng trưởng là không ít gam màu trầm. Nhiều chủ cơ sở sản xuất thẳng thắn cho biết, sau hơn 20 năm vận hành, hạ tầng tại khu An Hải đã xuống cấp rõ rệt. Ở Nhơn Hải, hệ thống giao thông, cấp thoát nước, thu gom và xử lý nước thải vẫn chưa được đầu tư đồng bộ, gây áp lực ngày càng lớn cho sản xuất.
Đáng lo hơn, dọc ven biển gần các khu sản xuất tôm giống xuất hiện nhiều cơ sở sản xuất ốc hương giống và nuôi thương phẩm không tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường. Việc tự lắp đặt hệ thống xả thải trực tiếp ra biển khiến môi trường nước suy giảm chất lượng, trong khi các trại giống lại đặc biệt nhạy cảm với biến động môi trường và mầm bệnh.
Ngoài khơi, hàng trăm lồng bè nuôi thương phẩm các loại hải sản khác cũng góp phần gia tăng áp lực. Chất thải từ thức ăn sống tích tụ mỗi ngày khiến vùng nước ven bờ ngày càng “nặng gánh”, vì thế rủi ro dịch bệnh luôn thường trực.
Một bài toán mang tính chiến lược khác là nguồn tôm bố mẹ. Dù Khánh Hòa được quy hoạch trở thành trung tâm sản xuất giống thủy sản quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045, nhưng hiện nay, nguồn tôm bố mẹ vẫn chủ yếu phụ thuộc vào nhập khẩu, giá cả đầu vào thiếu ổn định. Không ít doanh nghiệp tâm huyết với mục tiêu nghiên cứu, chọn tạo tôm bố mẹ mang thương hiệu Khánh Hòa, song con đường này vẫn còn nhiều rào cản.
Ông Lê Văn Quê nhìn nhận thẳng thắn: “Chỉ khoảng 10% cơ sở sản xuất giống có quy mô lớn, đủ sức chủ động thị trường. Phần còn lại chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ, sản xuất theo mùa vụ. Vì vậy, câu chuyện ‘được mùa, mất giá’ vẫn lặp đi lặp lại. Nếu không có giải pháp căn cơ, rất khó nói đến phát triển bền vững”.
Con đường dài phía trước
Theo đại diện lãnh đạo Chi cục Thủy sản và Biển đảo tỉnh Khánh Hòa đặt mục tiêu đến năm 2030 sản xuất đạt sản lượng hơn 60 tỷ con tôm giống mỗi năm; chủ động sản xuất 60% tôm thẻ chân trắng và 80% tôm sú bố mẹ gia hóa chất lượng cao. Chìa khóa nằm ở nghiên cứu, gia hóa và chọn tạo các dòng tôm bố mẹ có tốc độ tăng trưởng nhanh, khả năng kháng bệnh tốt,… là nền tảng để giảm phụ thuộc nhập khẩu và nâng cao sức cạnh tranh cho toàn chuỗi ngành hàng.
Ở tầm quản lý, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa Lê Huyền cho biết, tỉnh tập trung vào ba nhóm nhiệm vụ trọng tâm: chủ động nguồn tôm bố mẹ trong nước; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; và áp dụng nghiêm ngặt các giải pháp an toàn sinh học. Theo đó, các cơ sở sản xuất được khuyến khích xây dựng mô hình “cơ sở an toàn dịch bệnh”, kiểm soát chặt nguồn nước, môi trường sản xuất, đồng thời tổ chức sản xuất luân phiên giữa các phân khu độc lập để ngắt mạch lây lan dịch bệnh, nâng cao chất lượng và sản lượng.
Giữa những dãy trại giống lấp lánh nước dưới cái nắng miền biển, những con tôm giống bé nhỏ vẫn ngày ngày được ươm dưỡng, mang theo kỳ vọng của người làm nghề. Tuy nhiên, để giữ vững thương hiệu tôm giống Khánh Hòa, không chỉ là câu chuyện của hiện tại, mà là hành trình dài hơi, đòi hỏi cần có sự đầu tư căn cơ từ con giống, hạ tầng, môi trường đến niềm tin của người nuôi trên khắp mọi miền.
Đặc biệt, cần có quy hoạch cụ thể vùng sản xuất tôm giống riêng biệt với vùng sản xuất và nuôi thương phẩm các loài thủy sản khác để tránh hệ lụy ô nhiễm môi trường nước do thức ăn thừa từ các lồng bè nuôi thải bừa bãi xuống biển.
