Tại Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, nơi mỗi năm có hàng chục nghìn học sinh phải rẽ sang hướng đi khác sau lớp 9, có thể nhận ra điểm chung là tốc độ gia tăng quy mô học sinh đang vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống trường công lập. Kỳ thi vào lớp 10 vì thế dần mang ý nghĩa của một ngưỡng cửa phân luồng.
Tổng Bí thư Tô Lâm tại cuộc tiếp xúc cử tri Hà Nội tháng 9/2025 đã nêu định hướng giảm bớt các kỳ thi không cần thiết, hướng tới phổ cập giáo dục trung học phổ thông. Định hướng này đặt ra yêu cầu xem xét lại vai trò của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 hiện nay.
Thực tế cho thấy, kỳ thi này đang bị kéo giãn về ý nghĩa. Với nhiều học sinh, đây gần như là dấu mốc ảnh hưởng trực tiếp đến hướng đi tiếp theo. Nếu vào được trường công lập, con đường học tập ổn định hơn, ít tốn kém hơn; nếu không đạt, các lựa chọn thu hẹp và đi kèm tâm thế dè dặt. Sự phân luồng chưa thật sự cân bằng khiến áp lực thi cử dồn nén từ sớm.
Sự chênh lệch giữa số học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở và chỉ tiêu vào lớp 10 công lập ở Đà Nẵng không phải là hiện tượng nhất thời, mà là kết quả của quá trình đô thị hóa nhanh, dân số cơ học tăng mạnh trong khi hạ tầng giáo dục cần thời gian bổ sung. Khoảng cách này tích tụ qua nhiều năm, mỗi mùa tuyển sinh trở thành thời điểm bộc lộ rõ áp lực.
Nếu chỉ nhìn vào con số hơn 7.000 học sinh không vào được trường công lập thì bức tranh sẽ chưa đầy đủ. Bên cạnh khối công lập, Đà Nẵng còn có các trường trung học phổ thông ngoài công lập và hệ thống trung tâm giáo dục nghề nghiệp-giáo dục thường xuyên. Những cơ sở giáo dục này đảm nhiệm vai trò quan trọng trong phân luồng, tạo cơ hội cho học sinh vừa học văn hóa vừa học nghề. Đây là hướng đi phù hợp với nhiều em có thiên hướng thực hành hoặc mong muốn tham gia thị trường lao động sớm. Tuy nhiên, sức hút của mô hình này chưa tương xứng với kỳ vọng, khi tâm lý coi trọng bằng cấp còn phổ biến.
Khi các lựa chọn chưa tạo được sự yên tâm cần thiết, mong muốn vào trường công lập vẫn chiếm ưu thế. Áp lực vì thế tiếp tục dồn vào kỳ thi vào lớp 10. Vấn đề không chỉ là một kỳ thi có nên tồn tại hay không mà là cách tổ chức hệ thống giáo dục cho phù hợp với mục tiêu lâu dài.
Nếu hướng tới phổ cập trung học phổ thông, việc giảm dần vai trò của kỳ thi tuyển sinh là xu thế có thể tính đến nhưng cần đi kèm điều kiện bảo đảm về cơ sở vật chất và chất lượng dạy học. Cùng với đó, đổi mới phương thức tuyển sinh theo hướng kết hợp đánh giá quá trình học tập với các tiêu chí phù hợp cũng là gợi mở đáng cân nhắc. Khi việc học được nhìn nhận như một quá trình liên tục, áp lực thi cử sẽ giảm.
Những con số ở Đà Nẵng, Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ phản ánh quy mô của một kỳ tuyển sinh mà còn đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách tiếp cận đối với giáo dục phổ thông. Khi một lối đi trở nên chật hẹp, việc mở rộng và nâng chất các lựa chọn khác là cần thiết để bảo đảm cơ hội học tập cho học sinh.
