Bảo đảm quỹ đất lúa gắn với an ninh lương thực

Trong bối cảnh chi phí sản xuất tăng cao, giá lúa gạo duy trì ở mức thấp, lợi nhuận của người trồng lúa khu vực Đồng bằng sông Cửu Long dần bị thu hẹp. Cùng với đó, nhiều vùng trồng cây ăn trái đem lại giá trị kinh tế vượt trội, thúc đẩy tốc độ dịch chuyển cơ cấu cây trồng. Thực tế này đặt ra thách thức lớn đối với việc giữ ổn định diện tích đất lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp và bài toán an ninh lương thực quốc gia trong tương lai.

Bài 1: Áp lực sinh kế và làn sóng chuyển đổi đất lúa

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, từ những cánh đồng lúa bạt ngàn, thẳng cánh cò bay, nhiều hộ dân đã từng bước chuyển sang trồng dừa, cây ăn trái và hoa màu. Thực tiễn này phản ánh sự linh hoạt, thích ứng trong sản xuất, nhưng cũng đặt ra vấn đề khá gay gắt về quy hoạch, tính ổn định lâu dài và yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực.

Động lực kích thích thay đổi phương thức sản xuất

Sau vụ đông xuân 2025-2026, khi giá lúa giảm, tiêu thụ khó khăn, nhiều loại trái cây như sầu riêng, mít, dừa vẫn tiếp tục được mùa, giá cao, mang lại lợi nhuận lớn, càng thúc đẩy nông dân chuyển đổi mạnh mẽ.

Ông Nguyễn Văn Lê, ngụ xã Mỹ Thành (Đồng Tháp) cho biết, gia đình có 0,8ha đất lúa, vụ vừa qua, năng suất đạt 9 tấn/ha, giá bán 5.600 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, lợi nhuận chỉ còn khoảng 10 triệu đồng. Do đó, ông quyết định chuyển sang trồng sầu riêng xen mít, đạt lợi nhuận 600-700 triệu đồng.

Làn sóng chuyển đổi đang lan rộng ở nhiều nơi khác như Thạnh Phú, Hậu Mỹ, Bình Phú, Mỹ Thiện, Mỹ Lợi,… Máy móc hoạt động liên tục để lên liếp trồng cây trước mùa mưa. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp, diện tích đất lúa của tỉnh hiện còn hơn 223.000ha, giảm 24.400ha so với năm 2020. Gần 17.500ha được chuyển sang trồng cây lâu năm như mít, nhãn, sầu riêng, xoài, dừa, thanh long,...

Tại tỉnh Vĩnh Long, những cánh đồng lúa ngút mắt trước đây ở xã Lương Hòa, các ấp Cầu Hòa, Phong Phú dần được thay bằng vườn dừa, cỏ chăn nuôi và cây màu. Sau vụ đông xuân 2025-2026, nhiều hộ dân tiếp tục cải tạo đất để trồng dừa và xu hướng này đã lan sang các khu vực lân cận như Châu Hòa, Giồng Trôm, Hưng Nhượng, làm diện tích đất lúa giảm đáng kể.

Gia đình ông Lê Văn Hùng, ngụ xã Giồng Trôm (Vĩnh Long), có 1,4 ha đất lúa, nhưng từ năm 2025 đã chuyển 0,6 ha sang trồng dừa. Ông Hùng cho biết: “Khi các hộ chung quanh đều chuyển đổi, tôi khó mà duy trì trồng lúa do khó kiểm soát dịch bệnh, thủy lợi và cơ giới hóa. Gia đình giờ chỉ giữ lại 0,8ha ở khu vực thuận lợi hơn”.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lâm Văn Tân cho biết, địa bàn tỉnh đã chuyển đổi khoảng 4.000ha đất lúa sang các loại cây trồng khác, trong đó hơn 3.200ha chuyển sang cây hằng năm, phần còn lại là cây lâu năm và mô hình kết hợp thủy sản.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là ở khá nhiều địa bàn nhu cầu chuyển đổi không xuất phát từ định hướng tái cơ cấu mà mang tính tự phát. Tổng diện tích đăng ký chuyển đổi ở toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long lên tới gần 40.000ha. Tốc độ chuyển đổi, trong đó có cả trường hợp trái phép, diễn ra nhanh, tập trung vào các loại cây có giá trị cao, đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản lý.

Nguy cơ phá vỡ quy hoạch

Đằng sau làn sóng chuyển đổi, sự chênh lệch lớn về lợi nhuận giữa trồng lúa và cây ăn trái là động lực trực tiếp kích thích nông dân thay đổi phương thức sản xuất.

Tại tỉnh Đồng Tháp, vụ đông xuân 2025-2026, gia đình ông Nguyễn Văn Lắng, ngụ xã Mỹ Thành gieo cấy 0,4ha lúa OM18, năng suất đạt 9 tấn/ha, giá bán 6.100 đồng/kg. Sau khi trừ chi phí hơn 16 triệu đồng, lợi nhuận thu về chỉ khoảng 6 triệu đồng. Ông chia sẻ: “Nếu tính thêm tiền thuê đất và công lao động gia đình thì gần như không có lãi, trong khi trồng sầu riêng có thể thu hàng trăm triệu đồng”.

Tại xã Thạnh Phú, diện tích chuyển đổi đã vượt 1.300ha, chủ yếu sang sầu riêng và mít. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Thạnh Phú Nguyễn Văn Thông cho biết: “Trong khi trồng lúa hiệu quả thấp, cây sầu riêng lại giúp nhiều hộ vươn lên khá giả. Do đó, địa phương chủ trương nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, việc chuyển đổi trái phép cần được kiểm soát để tránh rủi ro, dù thực tế rất khó cưỡng chế”.

Trồng cây ăn trái có thể mang lại giá trị cao hơn trồng lúa từ 2,7 đến 12 lần, tạo động lực lớn cho người dân thay đổi. Tuy nhiên, bên cạnh chuyển đổi có kiểm soát, xu hướng chuyển đổi nhanh, tự phát cũng đang gia tăng.

----------

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân nhấn mạnh: “Trồng cây ăn trái có thể mang lại giá trị cao hơn trồng lúa từ 2,7 đến 12 lần, tạo động lực lớn cho người dân thay đổi. Tuy nhiên, bên cạnh chuyển đổi có kiểm soát, xu hướng chuyển đổi nhanh, tự phát cũng đang gia tăng”.

Yếu tố kinh tế kết hợp với biến đổi khí hậu càng tăng áp lực chuyển đổi. Lão nông Hồ Văn Tư, ngụ xã Lương Hòa (Vĩnh Long), sau hơn 40 năm gắn bó với cây lúa đã chuyển toàn bộ 3 ha sang trồng dừa. Ông Hồ Văn Tư chia sẻ: “Sau đợt hạn, mặn năm 2016, điều kiện sản xuất không còn thuận lợi. Gia đình chuyển đổi dần, đến năm 2022 thì hoàn tất và thu nhập từ dừa cao hơn nhiều lần so với trồng lúa”.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lâm Văn Tân nhận định: “Nguyên nhân chuyển đổi đến từ hiệu quả kinh tế thấp của cây lúa, giá cả bấp bênh, chi phí đầu vào tăng, trong khi thị trường trái cây, nhất là xuất khẩu, ngày càng mở rộng. Biến đổi khí hậu, nhất là xâm nhập mặn, cũng buộc người dân chuyển sang cây trồng thích nghi tốt hơn. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cần được quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm quỹ đất lúa gắn với an ninh lương thực và sinh kế lâu dài”.

Nguyên nhân chuyển đổi đến từ hiệu quả kinh tế thấp của cây lúa, giá cả bấp bênh, chi phí đầu vào tăng, trong khi thị trường trái cây, nhất là xuất khẩu, ngày càng mở rộng. Biến đổi khí hậu, nhất là xâm nhập mặn, cũng buộc người dân chuyển sang cây trồng thích nghi tốt hơn. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cần được quản lý chặt chẽ nhằm bảo đảm quỹ đất lúa gắn với an ninh lương thực và sinh kế lâu dài.

-------

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lâm Văn Tân

Năm 2025, thành phố Cần Thơ đã chuyển đổi hơn 5.100ha đất lúa sang cây ăn trái hoặc mô hình lúa-thủy sản, nhiều mô hình cho hiệu quả cao hơn từ 1,5 đến 3 lần so với trồng lúa. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ Trần Chí Hùng cho biết, năm 2026, thành phố tiếp tục định hướng chuyển đổi khoảng 3.100ha, ưu tiên các mô hình phù hợp từng địa phương. Tuy nhiên, việc chuyển đổi tự phát có thể dẫn đến mất cân đối trong sử dụng đất nông nghiệp.

Thực tế cho thấy, quá trình chuyển đổi đang vượt khỏi khung kiểm soát ở một số nơi. Xu hướng này không chỉ xảy ra ở vùng đất lúa kém hiệu quả mà còn lan sang cả những khu vực có điều kiện sản xuất tương đối tốt hoặc xen cài trong vùng chuyên canh.

Nếu không được quản lý kịp thời và hiệu quả, hệ lụy không chỉ dừng ở việc phá vỡ quy hoạch sử dụng đất mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành các vùng sản xuất tập trung, nhất là vùng lúa chất lượng cao phục vụ các chương trình lớn như Đề án 1 triệu héc-ta lúa phát thải thấp, tác động đến an ninh lương thực quốc gia trong dài hạn.

(Còn nữa)