Bài 1: Trụ cột kinh tế trong mô hình phát triển mới

Đổi mới mô hình phát triển thực chất là đổi mới cách thức nền kinh tế tạo ra giá trị, năng suất và năng lực cạnh tranh từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào gia công, lắp ráp sang tăng trưởng theo chiều sâu nhờ lợi thế cạnh tranh bằng tri thức, công nghệ và năng suất.

40 năm Đổi mới, Việt Nam từ một nước lạc hậu đã vươn lên thành quốc gia có thu nhập trung bình cao nhờ mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên, lợi thế lao động và đẩy mạnh hội nhập quốc tế. Nhưng mỗi mô hình tăng trưởng đều có chu kỳ hiệu lực nhất định. Trong thời kỷ nguyên mới, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam là phải xác lập mô hình phát triển mới nhằm cụ thể hóa đường lối, khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045 trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Từ tăng trưởng theo quán tính sang tăng trưởng theo kiến trúc

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã định hình mô hình phát triển tổng thể quốc gia đến năm 2030, 2035, 2045 và định hướng đến năm 2130.

Những động lực cho kinh tế bứt phá

Theo các chuyên gia kinh tế, Việt Nam đã chính thức bước vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao theo tiêu chí phân loại của Ngân hàng Thế giới với thu nhập bình quân đầu người đạt 4.970 USD trong năm 2025 cùng kết quả duy trì tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu tích cực.

Tuy nhiên, để thoát bẫy thu nhập trung bình, Việt Nam không thể tiếp tục đi theo con đường cũ với cách gia tăng đầu tư mà phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị vốn, lao động, đất đai và năng lượng. Số liệu thống kê cho thấy giai đoạn 2021-2024, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GDP mới đạt khoảng 39% trong khi đóng góp từ vốn và lao động lên đến khoảng 61%.

Thực tiễn cũng cho thấy, mô hình phát triển dựa chủ yếu vào vốn, lao động và lợi thế chi phí thấp đang giảm dần hiệu quả. Giai đoạn 2021-2025, tổng vốn đầu tư toàn xã hội vẫn duy trì khoảng 32% GDP, hệ số hiệu quả sử dụng vốn (ICOR) ở mức khoảng 6,4; năng suất lao động chỉ tăng bình quân 5,2%/năm, thấp hơn mục tiêu và còn khoảng cách khá xa so với các nước trong khu vực.

Trong bối cảnh đó, đổi mới mô hình phát triển Việt Nam không chỉ để tăng trưởng nhanh hơn mà là thay đổi phương thức tạo ra của cải và phát triển bền vững trong nhiều thập niên tới. Câu hỏi đặt ra là mô hình tăng trưởng mới sẽ được kiến tạo từ những động lực nào để tạo sự phát triển nhảy vọt cho nền kinh tế?

Phát triển kinh tế là mục tiêu trung tâm trong mô hình phát triển mới

TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ

Mô hình phát triển mới của Việt Nam là mô hình phát triển kinh tế-xã hội, không chỉ đơn thuần là mô hình kinh tế nên phải phát triển hài hòa mối quan hệ giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất mới.

Vì vậy cần phát triển lực lượng sản xuất để tạo thành động lực và tạo kinh phí cho thực hiện bảo vệ môi trường và an sinh xã hội, phải lấy mục tiêu trong khoảng thời gian 20 năm xây dựng được lực lượng sản xuất nội địa đủ sức cạnh tranh với quốc tế và khu vực, góp phần bảo đảm tự lực, tự cường, bảo đảm tự chủ về kinh tế, tạo điều kiện bảo đảm an ninh đất nước và độc lập đối ngoại.

Việc phát triển lực lượng sản xuất, cụ thể là phát triển hệ thống doanh nghiệp Việt Nam không phân biệt chủ sở hữu là nhà nước hay tư nhân. Ưu đãi trong quá trình này phải được thực hiện nhất quán trong suốt 20 năm. Lúc này, quan điểm về hoàn thiện thể chế thực chất là hoàn thiện về quan hệ sản xuất mới định hướng cho lực lượng sản xuất phát triển theo hướng hoàn thiện nền kinh tế thị trường hiện đại theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nhà nước ở đây được hiểu là cả Quốc hội, Chính phủ và chính quyền địa phương phải tạo điều kiện tối đa cho lực lượng sản xuất phát triển nhưng hài hòa lợi ích của doanh nghiệp, doanh nhân, lợi ích của xã hội và cuối cùng là lợi ích của Nhà nước.

Cần phải hiểu rõ chủ thể tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, trước mắt là doanh nghiệp, Nhà nước chỉ xây dựng thể chế để thu hút mọi thành phần, nguồn lực giúp doanh nghiệp có thể làm chủ một số công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, cần lưu ý phải chọn những ngành công nghiệp có khả năng sử dụng lưỡng dụng kinh tế-quốc phòng để các doanh nghiệp có một thị trường đủ lớn hỗ trợ cho việc phát triển doanh nghiệp ở vòng hai.

Mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam chọn phát triển kinh tế là mục tiêu trung tâm. Tuy nhiên, cần phải làm rõ cơ sở khoa học công nghệ của nền kinh tế nói chung và chuyển đổi số nói riêng.

Chuyển đổi số bao gồm xử lý dữ liệu lớn và internet vạn vật chỉ là nền tảng giúp cho khoa học công nghệ được triển khai nhanh hơn với chi phí hợp lý hơn chứ chuyển đổi số không tạo ra đột biến về khoa học công nghệ trong các ngành sản xuất.

Ví dụ như ngành công nghiệp chế tạo máy, vấn đề cốt lõi là phải có hệ thống máy chế tạo công cụ đa năng và chuyển đổi số ở đây chính là tự động hóa điều khiển quá trình thao tác của hệ thống máy cơ khí, giảm sự can thiệp trực tiếp của con người vào quá trình vận hành của máy chứ chuyển đổi số không làm thay được máy công cụ.

Kiến trúc tăng trưởng mới của Việt Nam

Tiến sĩ Nguyễn Bích Lâm, nguyên Cục trưởng Thống kê (Bộ Tài chính)

Tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong thập niên tới không chỉ là bài toán về tốc độ mà là về cách thiết kế lại nền kinh tế; không còn là tăng trưởng bao nhiêu phần trăm mà là tăng trưởng theo cấu trúc nào khi dư địa tín dụng không thể mở rộng, lao động giá rẻ thu hẹp và mô hình tăng trưởng theo quán tính đã tới hạn.

Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy mỗi nền kinh tế chỉ có một vài giai đoạn khi các điều kiện quốc tế, công nghệ và nội lực trong nước cùng hội tụ để tạo ra cơ hội cho bước phát triển nhảy vọt.

Đối với Việt Nam, giai đoạn 2026-2030 có thể là một thời điểm như vậy. Nếu tận dụng được giai đoạn này để nâng cấp cấu trúc kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp, Việt Nam có thể bước lên một nấc thang phát triển mới, nơi tăng trưởng được dẫn dắt bởi tri thức, công nghệ và năng suất.