Tại Diễn đàn kinh doanh 2026: Tháo gỡ điểm nghẽn, đưa kinh tế số thành động lực do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 14/8, các ý kiến tham luận đều cho rằng: phải chuyển từ tư duy “ứng dụng công nghệ” sang tạo ra giá trị thực, lấy năng suất và hiệu quả làm thước đo của chuyển đổi số.
Không chỉ số hóa, phải tạo ra giá trị
Doanh nghiệp Việt Nam có khát vọng phát triển kinh tế số và có tinh thần sáng tạo. Vấn đề đặt ra là làm thế nào biến những nguồn lực đó thành năng suất, sản phẩm, thị trường và giá trị tăng trưởng thực tế.
Theo ông Nguyễn Hữu Thập, Ủy viên Ban Chấp hành Liên đoàn Thương mại và công nghiệp Việt Nam (VCCI), Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang, điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở thiết bị hay phần mềm, mà ở cơ chế biến dữ liệu thành tư liệu sản xuất, công nghệ thành năng suất, sáng kiến thành thị trường và quyết tâm thành kết quả đo đếm được.
Đây là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Theo tham luận, năm 2024, kinh tế số ước đạt 18,3% GDP và tăng trưởng hơn 20%. Trong khi đó, mục tiêu được đặt ra là đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP. Khoảng cách ấy không thể chỉ được thu hẹp bằng việc có thêm phần mềm, nền tảng hay các dự án chuyển đổi số. Điều quan trọng hơn là công nghệ phải làm thay đổi cách thức vận hành của doanh nghiệp và nền kinh tế.
Chuyển đổi số vì vậy không nên được nhìn nhận đơn thuần là đưa những quy trình hiện có lên môi trường số. Nếu hồ sơ đã nộp trực tuyến nhưng vẫn phải bổ sung giấy tờ, dữ liệu Nhà nước đã có nhưng doanh nghiệp vẫn phải khai báo lại, thì đó mới chỉ là số hóa “lớp vỏ”, chưa phải cải cách thực chất.
Từ góc nhìn doanh nghiệp địa phương, ông Nguyễn Hữu Thập cho rằng giá trị của chuyển đổi số có thể bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể: một thủ tục trực tuyến giúp doanh nghiệp giảm một chuyến đi một ngày chờ; một mã truy xuất giúp nông sản tiếp cận thị trường xa hơn; một hệ thống quản trị tốt giúp cơ sở nhỏ giảm hao phí, minh bạch dòng tiền và thuận lợi hơn trong tiếp cận tín dụng.
Điều đáng chú ý là chuyển đổi số còn có thể góp phần thu hẹp khoảng cách cơ hội giữa các vùng, miền. Khi dữ liệu, công nghệ và dịch vụ số được tiếp cận thuận lợi, khoảng cách địa lý không nhất thiết còn đồng nghĩa với khoảng cách về cơ hội phát triển.
Muốn vậy, trước hết phải tháo gỡ những điểm nghẽn căn bản. Theo ông Nguyễn Hữu Thập, bên cạnh vấn đề số hóa quy trình, dữ liệu còn phân tán, thiếu kết nối và cơ chế chia sẻ rõ ràng. Trong khi phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn phải tự xoay xở giữa nhiều giải pháp, chi phí đầu tư, rủi ro an ninh mạng và tình trạng thiếu nhân lực số.
Đổi mới sáng tạo phải đến được từng địa phương, từng doanh nghiệp
Để kinh tế số không chỉ tập trung ở những trung tâm phát triển, đổi mới sáng tạo cần được đưa về gần hơn với doanh nghiệp và các địa phương. Theo ông Nguyễn Huy Công, Viện trưởng Viện Phát triển Công nghệ tiên tiến - Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và công nghệ), đổi mới sáng tạo đã trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi, có vai trò quyết định đối với năng lực cạnh tranh của quốc gia và từng địa phương.
Một trong những trụ cột quan trọng là xây dựng, phát triển và vận hành hệ thống mạng lưới các Trung tâm Đổi mới sáng tạo từ Trung ương tới địa phương. Những trung tâm này không chỉ kết nối Nhà nước-nhà trường-doanh nghiệp, mà còn phải trở thành “bệ phóng” thương mại hóa công nghệ, ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao và giải quyết trực tiếp các bài toán phát triển kinh tế-xã hội đặc thù của từng vùng, miền.
Nếu như các trung tâm ở cấp trung ương đã tập trung vào những công nghệ mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, vật liệu tiên tiến, laser công suất cao và công nghệ bán dẫn. Thì với địa phương, bài toán không phải là chạy đua xây dựng những trung tâm thật lớn, thật hiện đại, mà phải lựa chọn mô hình phù hợp với nguồn lực và nhu cầu thực tế.
Ông Nguyễn Huy Công đề xuất chuyển từ mô hình đầu tư hạ tầng cồng kềnh sang cách tiếp cận công nghệ linh hoạt, tinh gọn; sử dụng nền tảng điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo dùng chung và những mô hình đào tạo, thử nghiệm công nghệ phù hợp.
Đây là cách tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh nguồn lực giữa các địa phương không đồng đều. Nếu đổi mới sáng tạo chỉ dựa vào những dự án đầu tư lớn, nguy cơ tạo ra khoảng cách mới giữa các vùng là hiện hữu. Ngược lại, một hệ thống trung tâm tinh gọn, tự chủ, gắn với nhu cầu doanh nghiệp có thể tạo ra mạng lưới hỗ trợ rộng hơn.
AI mở thêm dư địa, nhưng không tự tạo ra tăng trưởng
Trong bức tranh đó, trí tuệ nhân tạo đang nổi lên như một năng lực có thể kết nối dữ liệu, quy trình và tri thức, mở ra những phương thức tăng trưởng mới.
Theo ông Hồ Đức Thắng, Đại biểu Quốc hội, Ủy ban Văn hóa và xã hội của Quốc hội, AI có thể “biến dữ liệu thành quyết định, biến quy trình thành năng suất và biến tri thức thành sản phẩm, dịch vụ mới”. Nhưng AI chỉ trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng khi doanh nghiệp không dừng ở việc mua công cụ mà đồng thời tổ chức lại dữ liệu, quy trình, con người, trách nhiệm và mô hình kinh doanh để tạo ra giá trị có thể đo lường.
AI có thể nâng cao năng suất thông qua việc rút ngắn thời gian, giảm sai sót, tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng. Công nghệ cũng giúp doanh nghiệp chuyển từ phản ứng sang dự báo, từ sản phẩm đại trà sang dịch vụ cá nhân hóa, từ vận hành theo đợt sang vận hành liên tục, từ bán sản phẩm sang cung cấp giải pháp dịch vụ đi kèm.
Tuy nhiên, từ kinh tế số đến AI, đổi mới sáng tạo, điểm gặp nhau cuối cùng vẫn là thể chế. Ông Hồ Đức Thắng nhấn mạnh yêu cầu thể chế phải vừa mở đường vừa bảo đảm an toàn, với các nguyên tắc trọng tâm như an toàn, minh bạch, kiểm soát của con người, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Thể chế tốt không phải lựa chọn giữa đổi mới và an toàn, mà phải giảm rủi ro, giảm bất định để đổi mới diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và bền vững hơn.
Như vậy, để kinh tế số trở thành động lực tăng trưởng, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của doanh nghiệp. Nhà nước phải kiến tạo môi trường thuận lợi; dữ liệu phải được coi là nguồn lực; đổi mới sáng tạo phải gắn với thị trường; doanh nghiệp phải chủ động đầu tư vào quản trị, nhân lực và năng suất. Quan trọng hơn, phải thay đổi cách nhìn về thành công của chuyển đổi số. Thành công không phải là có thêm bao nhiêu phần mềm, bao nhiêu nền tảng hay bao nhiêu tài khoản AI, mà là tạo ra bao nhiêu giá trị mới.
AI tự nó không tạo ra tăng trưởng. Công nghệ số tự nó cũng không tạo ra tăng trưởng. Tăng trưởng chỉ xuất hiện khi công nghệ được chuyển hóa thành quy trình tốt hơn, sản phẩm tốt hơn, quyết định tốt hơn và mô hình kinh doanh tốt hơn.
Đó cũng là yêu cầu lớn hơn đối với nền kinh tế trong giai đoạn mới: đưa đổi mới sáng tạo vào từng địa phương, đưa dữ liệu vào từng quy trình và đưa công nghệ vào từng bài toán tạo giá trị. Khi đó, kinh tế số mới không chỉ là một tỷ trọng trong GDP mà thực sự trở thành năng lực mới của nền kinh tế và động lực cho một mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
