Chuyển từ "khai thác" sang "tái tạo"
Chủ trương bảo tồn di sản văn hóa và các giá trị truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch được xác định trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/1/2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn và Dự án số 6 (thuộc chương trình mục tiêu quốc gia) về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn phát triển du lịch cộng đồng, xây dựng sản phẩm đặc thù vùng dân tộc thiểu số. Những định hướng này tạo hành lang để các địa phương phục hồi, gìn giữ và đưa yếu tố văn hóa vào hoạt động du lịch.
Nhiều không gian lễ hội, làng nghề, chợ phiên vùng cao, sinh hoạt cộng đồng đã trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần tạo sinh kế và cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, một số địa phương còn lúng túng khi lựa chọn yếu tố văn hóa đưa vào sản phẩm du lịch.
Nhiều lễ hội, nghi lễ biến tướng và sân khấu hóa. Không gian sinh hoạt truyền thống bị xâm lấn, làm suy giảm tính bản địa và đặc trưng văn hóa. Bên cạnh đó, tình trạng sao chép cách làm giữa các địa phương dẫn đến sự “đồng hóa”, gây khó khăn trong nhận diện bản sắc dân tộc.
Việc sử dụng trang phục không đúng tộc người, pha trộn kiểu dáng hoặc vay mượn yếu tố từ cộng đồng khác làm sai lệch giá trị gốc, ảnh hưởng trải nghiệm chân thực của du khách. Phát triển du lịch thiếu quy hoạch đang tác động ngược lại mục tiêu của công tác bảo tồn.
Ông Nguyễn Anh Cường (Trường đại học Văn hóa Hà Nội) nhận định: Ở một số vùng đồng bào, nhận thức về văn hóa chưa đầy đủ; việc đặt nặng mục tiêu kinh tế dẫn đến khai thác văn hóa mang tính thương mại, làm giảm giá trị của bản sắc. Trong bối cảnh văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, giữ vững giá trị cốt lõi của từng tộc người có ý nghĩa nền tảng.
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “khai thác” sang “tái tạo” các giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một. Công tác bảo tồn phải dựa trên hiểu biết đầy đủ và tôn trọng giá trị gốc của từng cộng đồng.
Ông Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam nhận định: Văn hóa của các tộc người Việt Nam là khối di sản được hình thành qua tiến trình lịch sử lâu dài và tiếp tục vận động trong đời sống hiện nay. Tộc người là chủ thể của di sản và bản sắc tạo nên sắc thái riêng của mỗi cộng đồng.
Trong bảo tồn và phát triển du lịch, văn hóa tộc người là hồn cốt gắn với chủ thể sáng tạo và tạo nên sức sống của hoạt động văn hóa.
Mỗi địa phương cần xác định rõ yếu tố văn hóa đặc trưng cần gìn giữ, từ đó lựa chọn cách phát huy phù hợp, tránh áp đặt mô hình từ nơi khác. Mọi tiếp biến phải dựa trên hiểu biết và tôn trọng giá trị gốc.
Tôn trọng bản sắc tộc người
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa xác định yêu cầu chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số.
Những tri thức dân gian được đúc kết qua các câu ngạn ngữ như “Người Thái ăn nước, người Dao ăn sương, người H’Mông ăn mây” hay “Xá ăn theo lửa, Thái ăn theo nước, Mông ăn theo sương mù”,… phản ánh sinh động môi trường cư trú, phương thức sản xuất và đặc trưng sinh hoạt của từng cộng đồng.
Hệ giá trị này gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần và tạo nên sức hấp dẫn riêng cho du lịch theo từng vùng.
Tại nhiều địa phương, sản phẩm du lịch văn hóa được xây dựng trên cơ sở tôn trọng đặc trưng của từng cộng đồng. Các mô hình du lịch cộng đồng tại Sin Suối Hồ (Lai Châu), Lô Lô Chải (Tuyên Quang)… tạo dấu ấn riêng khi khai thác bản sắc địa phương.
Cư dân đã lựa chọn những yếu tố đặc trưng như: Kiến trúc nhà sàn, trang phục truyền thống, nghề thủ công và ẩm thực để đưa vào sản phẩm du lịch phù hợp với đời sống hiện đại, qua đó tái tạo không gian văn hóa và góp phần quảng bá hình ảnh tộc người.
Hoạt động du lịch còn góp phần khôi phục nhiều nghề truyền thống, hạn chế nguy cơ đứt gãy trong truyền dạy cho thế hệ trẻ và từng bước làm sống lại các giá trị văn hóa dân tộc.
Tại các bản làng người H'Mông, Dao ở Sa Pa (Lào Cai), người dân không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú mà trực tiếp thực hành những sinh hoạt gắn với đời sống cộng đồng như dệt lanh, nhuộm chàm, hát giao duyên... Bảo tồn văn hóa gắn kết du lịch trở thành kênh gìn giữ và lan tỏa hiệu quả giá trị truyền thống.
Bên cạnh những mô hình tích cực, ở nhiều vùng đồng bào, nhận thức về nguồn gốc, ý nghĩa và quy luật biến đổi các yếu tố truyền thống còn hạn chế cho nên hiệu quả bảo tồn chưa cao.
Trong giai đoạn tiếp theo, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế và du lịch bền vững tiếp tục tạo nền tảng để địa phương khai thác di sản gắn với lợi ích cộng đồng.
Thực tiễn này đòi hỏi phải nâng cao nhận thức và phát huy vai trò chủ thể của người dân trong gìn giữ di sản. Bên cạnh các chủ trương, chính sách, các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu cần đồng hành, hỗ trợ nhận diện, phục hồi và truyền dạy văn hóa dân tộc cho đồng bào.
Cùng với đó, cần tăng cường giáo dục thế hệ trẻ, nhất là thanh niên về giá trị truyền thống và tri thức bản địa, từ đó hình thành ý thức gìn giữ trong quá trình phát triển du lịch.
Những giải pháp này góp phần hình thành lực lượng kế cận, bảo đảm bản sắc tộc người được gìn giữ có chọn lọc và gắn với quá trình phát triển của xã hội hiện đại.
