Bài 1: Gỡ “nút thắt” về chất lượng

Công tác tuyển sinh vào lớp đầu cấp mầm non, lớp 1, lớp 6 tại các tỉnh, thành phố lớn đang được thực hiện theo hướng tạo thuận lợi, giảm áp lực cho học sinh. Có nhiều cải thiện khi áp dụng giải pháp tuyển sinh, nhưng để hóa giải “nút thắt” về chất lượng, các trường cần đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường cơ sở vật chất để nâng cao chất lượng và niềm tin của phụ huynh học sinh.

Thay vì tuyển sinh theo hộ khẩu, công tác tuyển sinh sẽ chú trọng hình thức trực tuyến theo nơi ở thực tế của người học. Đây được xem là giải pháp quan trọng để khắc phục tình trạng nhà một nơi nhưng học ở nơi khác…

Ưu tiên chất lượng hay khoảng cách

Câu chuyện tuyển sinh đầu cấp, vấn đề chọn trường, chọn lớp dẫn đến quá tải ở trường trung tâm những năm gần đây luôn thu hút sự quan tâm của dư luận xã hội. Vấn đề đặt ra là do trường, lớp học còn thiếu hay do chất lượng các trường không đồng đều dẫn tới tình trạng nêu trên.

Trao đổi với chúng tôi về công tác tuyển sinh năm học 2026-2027, Hiệu trưởng Trường tiểu học Thăng Long (Hà Nội) cho rằng, những năm gần đây, tâm lý phụ huynh khi chọn trường cho con thường theo hướng ưu tiên chất lượng hơn khoảng cách.

Theo quy định mới, khi tuyển sinh, trường ưu tiên đối tượng 1 là các em sinh sống thực tế gần trường; đối tượng 2 là học sinh có bố mẹ công tác tại các cơ quan trên địa bàn phường nếu còn chỉ tiêu tuyển sinh. Ưu điểm của việc tuyển sinh năm nay là các em được học gần nhà, thậm chí có quyền lựa chọn trường yêu thích.

Điều này tạo thuận lợi tiện cho cha mẹ học sinh trong việc đưa đón. Nhưng việc tuyển sinh theo nơi cư trú cũng đặt ra thách thức cho nhà trường. Thực tế, việc dự kiến chỉ tiêu tuyển sinh đầu năm học gặp khó khăn hơn do không còn danh sách phân tuyến cố định từ các phường như trước. Nhà trường buộc phải tự điều tra số lượng học sinh ở mức tương đối để phân công giáo viên và chuẩn bị điều kiện cơ sở vật chất. Mặt khác, nhà trường phải chủ động đến các trường mầm non trên địa bàn thu thập dữ liệu vì thực tế nhiều trẻ có hộ khẩu nhưng không sống tại địa phương và ngược lại.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, công tác đăng ký tuyển sinh đầu cấp được thực hiện hoàn toàn bằng hình thức trực tuyến. Việc phân bổ chỗ học được xây dựng linh hoạt dựa trên sự phối hợp giữa Sở Giáo dục và Đào tạo và Ủy ban nhân dân cấp xã, căn cứ vào ba yếu tố: Mạng lưới trường lớp tại địa phương và vùng giáp ranh, quy mô trẻ trong độ tuổi và khoảng cách thực tế. Nhất là hệ thống bản đồ số được ứng dụng để xác định chính xác quãng đường từ nơi cư trú đến trường học, nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh được học gần nhà.

Theo các chuyên gia giáo dục, sự quá tải tại một số trường học những năm gần đây do nhiều nguyên nhân. Nhưng nguyên nhân chính là chất lượng giáo dục giữa các trường không đồng đều khiến phụ huynh học sinh phải tìm mọi cách để con được học ở những ngôi trường “có tiếng”.

Muốn giảm áp lực tuyển sinh đầu cấp, Hà Nội cũng như các địa phương cần có lộ trình nâng chất lượng đồng đều giữa các trường, nhất là ở những khu vực dân cư đông, tốc độ đô thị hóa nhanh.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, muốn giảm áp lực tuyển sinh đầu cấp, Hà Nội cũng như các địa phương cần có lộ trình nâng chất lượng đồng đều giữa các trường, nhất là ở những khu vực dân cư đông, tốc độ đô thị hóa nhanh. Trường gần nhà phải là nơi phụ huynh có thể yên tâm gửi con, cơ sở vật chất tối thiểu, bán trú an toàn... và hoạt động giáo dục phong phú. Nếu chất lượng không được cải thiện, phụ huynh vẫn sẽ tìm cách cho con vào những trường “có tiếng”, dù phải đi xa hay chịu thêm chi phí. Vì vậy, cần ưu tiên đầu tư cho những trường còn yếu, không dàn đều hình thức. Chỉ khi giảm được chênh lệch chất lượng thì mới giảm được tâm lý “chạy” trường. Bên cạnh đó, vì phụ huynh chọn trường chủ yếu dựa vào niềm tin, các trường cần công khai những thông tin thiết thực như sĩ số/lớp, đội ngũ giáo viên, điều kiện học tập, mức độ an toàn, hoạt động hỗ trợ học sinh và sự tiến bộ của học sinh. Không nên chỉ công bố thành tích hay điểm thi, vì cách làm đó dễ thúc đẩy tâm lý chuộng “trường điểm”.

Đáng chú ý, các trường mạnh cần có trách nhiệm chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ giáo viên cốt cán, luân chuyển giáo viên, cán bộ quản lý phù hợp, nhân rộng mô hình tốt, tổ chức sinh hoạt chuyên môn, bài học mẫu và hoạt động ngoại khóa với các trường còn khó khăn trong cùng khu vực. Khi các trường chia sẻ, học hỏi lẫn nhau sẽ giúp cải thiện chất lượng và vị thế của trường vốn yếu kém. Chất lượng giáo dục phải được nâng bằng đầu tư đúng chỗ, quản trị tốt hơn và sự lan tỏa năng lực thực chất giữa các nhà trường.

Lấy người học là trung tâm

Công tác tuyển sinh đầu cấp năm học 2026-2027 của Hà Nội được thực hiện theo hình thức trực tuyến tích hợp bản đồ GIS. Các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở tuyển sinh trực tuyến từ ngày 4 đến 9/7.

Công tác tuyển sinh vào lớp 10 cũng có sự điều chỉnh khi đây là năm đầu học sinh được đăng ký 3 nguyện vọng vào 3 trường trung học phổ thông công lập bất kỳ, không phân biệt khu vực tuyển sinh như những năm trước để tạo thuận lợi và tăng cơ hội trúng tuyển cho học sinh.

Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền chia sẻ, năm học 2026-2027 là năm triển khai mô hình tuyển sinh và quản lý mới, lấy người học là trung tâm, ưu tiên học sinh học tập ở nơi cư trú. Cách làm mới có thể phát sinh các tình huống cụ thể, nhưng bảo đảm tối đa quyền lợi của học sinh.

Tuy nhiên, các trường tổ chức tuyển sinh đúng quy định, không khảo sát, thi tuyển lớp 1, không thu các khoản ngoài quy định. Những trường có số lượng đăng ký tuyển sinh vượt quá chỉ tiêu phải báo cáo Sở Giáo dục và Đào tạo, bảo đảm việc phân bố hợp lý, không để tình trạng dồn hồ sơ vào một số trường gây quá tải.

Trước những khó khăn về thiếu chỗ học, Hà Nội đã quan tâm, ưu tiên bố trí nguồn ngân sách xây mới trường học, đồng thời cải tạo, sửa chữa những trường, lớp học xuống cấp, chưa đáp ứng yêu cầu và nhu cầu học tập cho học sinh. Cùng với hệ thống trường công lập, Hà Nội cũng hỗ trợ xây dựng, nâng cao chất lượng các trường tư thục để tăng thêm cơ hội học tập cho học sinh.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thị Diệu Thúy, hiện nay, thành phố đã, đang chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị, bảo đảm đáp ứng nhu cầu học tập cho học sinh; trong đó ưu tiên giải quyết chỗ học cho con em gia đình chính sách, gia đình nghèo, công nhân và trẻ em mồ côi. Địa phương tăng cường tuyên truyền, định hướng, khuyến khích học sinh đăng ký nguyện vọng thi tuyển vào lớp 10 phù hợp năng lực bản thân, ưu tiên chọn trường gần nơi ở hiện tại để bảo đảm thuận lợi trong quá trình học tập và thực hiện chủ trương giảm áp lực giao thông của thành phố.

Thực tế cho thấy, sự chênh lệch chất lượng giữa các trường phổ thông là nguyên nhân chính dẫn đến áp lực tuyển sinh. Đích đến cuối cùng chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 là phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh. Yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng là tiếp tục đổi mới phương pháp giảng dạy, áp dụng mô hình dạy học tiên tiến, tổ chức dạy học 2 buổi/ngày...

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho biết, thời gian tới, các địa phương cần hoàn thiện mạng lưới cơ sở giáo dục ở tất cả các cấp học, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, từ phòng học đến phòng thí nghiệm. Đây là yêu cầu cấp bách, điều kiện tiên quyết để mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục có chất lượng. Khi mạng lưới trường, lớp được bố trí hợp lý, thuận tiện cho người học thì mới nâng cao được chất lượng giáo dục. Đồng thời, tiếp tục phát triển đội ngũ nhà giáo gắn với đổi mới chương trình. Để thực hiện được điều này, đội ngũ nhà giáo giữ vai trò quyết định, không chỉ bảo đảm về số lượng mà còn phải được phát triển năng lực trong thực hiện chương trình, đổi mới phương pháp dạy học, lấy người học làm trung tâm…

(Còn nữa)