Ai chịu trách nhiệm cho AI?

Trong bao lâu nữa, con người sẽ đồng ý cho phép một cỗ máy gánh trách nhiệm thay mình?

Tòa phán quyết Air Canada phải chịu trách nhiệm khi chatbot AI trên website cung cấp thông tin sai về chính sách vé tang lễ.
Tòa phán quyết Air Canada phải chịu trách nhiệm khi chatbot AI trên website cung cấp thông tin sai về chính sách vé tang lễ.

“Mệnh lệnh là mệnh lệnh”

Năm 1945, tại tòa án Nuremberg, các quan chức cấp cao Đức Quốc xã bị xét xử về tội ác diệt chủng đã đưa ra cùng một lập luận bào chữa: “Befehl ist Befehl” - Mệnh lệnh là mệnh lệnh. Tôi chỉ thừa hành. Tôi không có lựa chọn. Tôi chỉ là một mắt xích trong bộ máy.

Các thẩm phán quốc tế đã dứt khoát bác bỏ. Nguyên tắc Nuremberg số IV sau đó xác lập: Cá nhân, dù ở vị trí nào trong bộ máy, vẫn phải chịu trách nhiệm cho lựa chọn đạo đức của mình. “Lập luận Nuremberg” (Nuremberg Defense) kể từ đó trở thành thuật ngữ pháp lý chỉ một lá chắn đạo đức không được phép tồn tại.

80 năm sau, một lá chắn mới đang được dựng lên: “AI tự quyết, không phải tôi”. Và đáng lo là lá chắn này “êm ái” hơn tất cả những lá chắn trước, vì AI thật sự đang tự quyết.

Tháng 2/2026, 20 nhà nghiên cứu AI ở Đại học Northeastern (Mỹ) và một số trường đại học khác đã làm một thí nghiệm bất thường. Họ triển khai sáu AI agent - những hệ thống phần mềm có khả năng tự nhận thức môi trường, lập kế hoạch và tự động thực hiện hành động để đạt mục tiêu mà không cần con người cầm tay chỉ việc vào một môi trường thực tế trong hai tuần.

Mỗi agent được cấp email riêng, tài khoản Discord, hệ thống tập tin và quyền thực thi lệnh trên máy tính. Rồi các nhà nghiên cứu thử “phá” chúng bằng mọi cách: Lừa đảo, gây áp lực cảm xúc, tiêm lệnh độc hại, giả mạo danh tính...

Kết quả được công bố trong báo cáo Agents of Chaos (tạm dịch: Những đại diện của sự hỗn loạn) ghi lại 11 trường hợp AI agent làm những việc không ai mong đợi. Một agent xóa toàn bộ email của chủ nhân để “bảo vệ bí mật” mà người lạ vừa nhờ giữ. Một nhà nghiên cứu giả danh đồng nghiệp thuyết phục agent khác tiết lộ 124 email cá nhân trong vài phút. Một agent thứ ba bị áp lực tâm lý đến mức tự xin rút khỏi server và từ chối phục vụ mọi người dùng.

Báo cáo phơi bày một thực tế: AI agent đủ tự chủ để gây hậu quả thật, nhưng không đủ ý thức về chính mình để chịu trách nhiệm cho những hậu quả đó.

Rào chắn

Ngày 22/1/2026, tại Diễn đàn Kinh tế thế giới Davos, Singapore công bố khung quản trị agentic AI đầu tiên trên thế giới - Model AI Governance Framework for Agentic AI. Không phải luật bắt buộc, nhưng là chuẩn mực duy nhất hiện có, được các tập đoàn luật quốc tế như Baker Mc Kenzie, White & Case phân tích nghiêm túc.

Khung này dựa trên bốn trụ cột: đánh giá rủi ro trước khi triển khai, con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng, kiểm soát kỹ thuật xuyên suốt, người dùng cuối phải hiểu mình đang dùng gì.

Điểm then chốt nằm ở trụ cột thứ hai: Meaningful Human Control (MHC) - Kiểm soát có ý nghĩa của con người. Singapore nhấn mạnh: Con người không chỉ “ở đó” để giám sát, mà phải thật sự hiểu, có khả năng can thiệp, và truy vết được trách nhiệm. Tổ chức phải thiết kế các “trạm kiểm soát” (checkpoints) trong quy trình, nơi AI agent bắt buộc phải xin phê duyệt con người trước khi thực hiện hành động quan trọng hoặc không thể đảo ngược.

Mức độ giám sát phải tỷ lệ thuận với độ phức tạp và rủi ro của nhiệm vụ. Như AI Business Review nhận xét: “Singapore không giả vờ trả lời mọi câu hỏi về AI Agent. Họ thừa nhận sự không chắc chắn, và xây rào chắn chung quanh để kiểm soát nó”.

Hành động

Không chỉ Singapore, những tiền lệ pháp lý quan trọng trên thế giới đều đang hướng tới đáp án cho câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm cho hoạt động tự động của AI Agent?

Tháng 2 vừa qua, tòa án British Columbia (Canada) phán quyết Hãng hàng không Air Canada phải chịu trách nhiệm khi chatbot AI trên website cung cấp thông tin sai về chính sách vé tang lễ. Air Canada lập luận chatbot là “thực thể pháp lý riêng biệt” tự chịu trách nhiệm. Tòa bác bỏ và khẳng định doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm cho mọi thông tin trên website.

Tại bang California (Mỹ), Luật AB 316 có hiệu lực từ 1/1/2026 cấm bị đơn viện cớ “AI tự quyết” làm lá chắn pháp lý. Nếu AI agent gây hại, bạn không thể nói “Tôi không kiểm soát được quyết định của nó”.

Không khó để thấy xu hướng hiện tại: Tòa án quy trách nhiệm cho tổ chức triển khai AI, theo cùng logic mà nhà tuyển dụng chịu trách nhiệm cho hành động của nhân viên và công cụ mình sử dụng. Lập luận “AI tự làm”, phiên bản số hóa của “Befehl ist Befehl”, không còn được chấp nhận nữa.

Tại Việt Nam, đến bây giờ chúng ta vẫn chưa tạo ra bất cứ hàng rào pháp lý nào cho AI Agent. Trong khoảng trống đó, câu hỏi “ai chịu trách nhiệm” không biến mất. Nó chỉ chực chờ một sự cố xảy ra để buộc tất cả phải tìm trả lời.

Một chatbot xóa email người dùng không phải vì nó “muốn” mà vì ai đó đã cấp cho nó quyền xóa. Một agent phê duyệt khoản vay không phải vì nó “phán đoán” mà vì ai đó đã quyết định không đặt khâu kiểm tra quyết định của con người vào quy trình. Một AI agent tư vấn y tế sai không phải vì nó “nhầm” mà vì ai đó đã triển khai nó trong môi trường mà nó không đủ năng lực phục vụ.

80 năm trước, các thẩm phán Nuremberg đã từ chối để Befehl ist Befehl trở thành một lời bào chữa. Bây giờ, đứng trước thế hệ công cụ mới đủ thông minh để khiến chúng ta tin rằng nó tự quyết, đã đến lúc khẳng định nguyên tắc đó một lần nữa.

Singapore đã đưa ra câu trả lời đầu tiên ở cấp độ thể chế. Câu trả lời của Việt Nam, dù đến từ luật pháp hay lương tri, sẽ định nghĩa chúng ta ■

Dù thông minh đến cỡ nào, AI cũng không có ý thức, không có ý định, không có khả năng đạo đức. Mọi hành động của AI agent đều có thể truy ngược về cá nhân cụ thể phải chịu trách nhiệm cho mỗi quyết định.

Có thể bạn quan tâm

Xây dựng trường học hạnh phúc không chỉ là một khẩu hiệu. Trong ảnh: Cô và trò Trường THPT Việt Đức. Ảnh: Thành Đạt

Đổi mới bắt đầu từ người thầy

Năm học 2026-2027 được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt kỳ vọng trở thành một năm học “hoàn toàn khác”, với những chuyển biến thực chất trong chất lượng giáo dục và đời sống nhà giáo.

Phát triển nghề nghiệp thông qua các lớp đào tạo, tập huấn hiệu quả sẽ giúp giáo viên vững bước trên hành trình nghề nghiệp. Trong ảnh: Lớp đào tạo kỹ năng đặt câu hỏi trong môn Ngữ văn tại Trường THCS Nguyễn Du (Hà Nội).

Mọi cải cách đều phải xuất phát từ lớp học

Một chương trình có thể được thiết kế rất hiện đại, một nền tảng số có thể được giới thiệu với nhiều tính năng, một chủ trương có thể đúng về tầm nhìn, nhưng khi bước qua cánh cửa lớp học, chất lượng của đổi mới vẫn phụ thuộc vào người giáo viên. Liệu họ có hiểu chủ trương, tin vào ý nghĩa của nó, có đủ năng lực, thời gian và quyền chủ động để hiện thực hóa nó hay không?

TS Vũ Minh Đức - Cục trưởng Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Hành lang pháp lý bảo vệ người thầy

Năm học 2026-2027 đánh dấu một cột mốc đặc biệt, khi Luật Nhà giáo chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2026. Lần đầu trong lịch sử giáo dục Việt Nam, vị thế, quyền lợi và trách nhiệm của người thầy được thể chế hóa bằng một đạo luật riêng. Để làm rõ những chính sách mới mang tính đột phá - từ tiền lương, phụ cấp, tuyển dụng đến bảo vệ quyền hành nghề của giáo viên, phóng viên Nhân Dân cuối tuần đã có cuộc trao đổi với TS Vũ Minh Đức - Cục trưởng Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ Giáo dục và Đào tạo) chung quanh vấn đề này.

Khoảnh khắc cô Vũ Minh Trang, giáo viên chủ nhiệm lớp 6C Trường THCS Nguyễn Du “khoe” những thành quả đáng trân trọng nhất của mỗi giáo viên. Ảnh: Thành Đạt

Khoảng trống sau mỗi tiết dạy

Trên thực tế, nhiều giáo viên cho biết họ có thể hoàn thành tốt các công việc chuyên môn, từ soạn giáo án đến đứng lớp nhiều tiết. Song, điều khiến họ cảm thấy áp lực hơn cả là việc phải xử lý những vấn đề “ngoài giờ”. Chăm sóc sức khỏe tinh thần cho đội ngũ giáo viên đang được đặt ra cấp bách.

Cô giáo Quàng Thị Diên thường xuyên “lấy mình ra làm gương” tham gia mọi hoạt động với học sinh.

Cúi xuống ngang tầm mắt học sinh

Rời sân trường, điều gì thật sự ở lại trong trái tim một đứa trẻ? Đó chắc chắn không chỉ là những bài giảng từ trang sách, trong giờ học chính.

Công binh mũ nồi xanh Việt Nam lần đầu làm nhiệm vụ tại châu Phi. Ảnh: Thành Đạt

Sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân

“Với việc lần đầu tiên Nghị quyết Đại hội Đảng xác định Ngoại giao, đối ngoại là nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên”, đối ngoại không đơn thuần là lĩnh vực quan hệ với bên ngoài mà đã trở thành cấu phần năng lực tổng hợp quốc gia. Đối ngoại không chỉ là nhiệm vụ của riêng cơ quan đối ngoại, mà là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và cả hệ thống chính trị” – Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, trong lễ khai mạc Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 (ngày 1/8/2026, tại Hà Nội).

Quỹ “Truyền thống và Hữu nghị” trao tặng bằng khen những sinh viên có thành tích học tập xuất sắc.

Mang tri thức trở về

Từ nước Nga nhìn về quê hương, hầu như tất cả cộng đồng người Việt Nam tại Nga nói chung và đội ngũ trí thức... nói riêng đều có một niềm tin lớn lao đặt vào tương lai đất nước. Trong tinh thần chung đó, niềm mong mỏi được “trở về Việt Nam”, hay “kết thúc khóa học sớm để trở về Việt Nam” từ các chuyên gia, nghiên cứu sinh, sinh viên... để cống hiến, để làm việc, ngày càng trở nên thiết tha hơn.

Tác giả cùng Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại thành phố Saint Petersburg Evgeny Grigoriev (giữa) và Phó Chủ tịch Vyacheslav Kalganov (bên trái).

Con tàu lớn tiến nhanh về phía trước

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại thành phố Saint Petersburg Evgeny Grigoriev bước vào cửa, Phó Chủ tịch Vyacheslav Kalganov lên tiếng: “Người bạn phóng viên Báo Nhân Dân à, anh biết đấy, một phần cuộc đời của ông Evgeny Grigoriev đây gắn liền với Đông Nam Á. Và khi tôi đến Ủy ban, ông ấy nói với tôi rằng, ông ấy chỉ có một đề nghị thôi, là hãy dành sự quan tâm lớn đến hợp tác với các nước Đông Nam Á, như Việt Nam, Lào, Campuchia”.

Phó Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế Trần Nhất Hoàng.

Sức mạnh mềm quốc gia có thể đến từ những điều thật giản dị

Được tổ chức định kỳ 5 năm, mỗi kỳ kéo dài sáu tháng, triển lãm World Expo (Expo) là một trong ba sự kiện có quy mô, ảnh hưởng lớn nhất toàn cầu, bên cạnh Cúp Bóng đá thế giới (World Cup) và Thế vận hội Olympic. Tại đây, nhà triển lãm của một quốc gia được ví như hình ảnh thu nhỏ của quốc gia đó, nơi thể hiện những nét đặc sắc nhất về văn hóa và con người, đồng thời chứa đựng một cách sống động những khát vọng chung về tương lai nhân loại.

Những người bạn du khách đến và mang về bao kỷ niệm khó quên với đất nước Việt Nam.

Ra về với hành lý đầy ắp kỷ niệm

Có những vị khách du lịch đến Việt Nam với một chiếc vali trống, rồi lấp đầy nó bằng những câu chuyện, những món ăn, những người bạn…, và cả lời hẹn tái ngộ. Ở chiều ngược lại, những người trẻ Việt Nam sống xa quê cũng đang tìm cách đưa tiếng Việt, những ký ức về quê hương đến với bạn bè quốc tế.

Đại sứ Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes.

“Gìn giữ và làm phong phú thêm di sản hữu nghị Việt Nam – Cuba”

Trao đổi với Nhân Dân cuối tuần, Đại sứ Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes bày tỏ niềm tin tưởng vào tương lai tươi sáng của mối quan hệ hữu nghị sắt son giữa hai dân tộc, cũng như những định hướng về chính sách đối ngoại được Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam thông qua.

Nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam rất cần những khuôn khổ hợp tác ổn định. Ảnh: Thành Đạt

Rộng mở không gian hợp tác kinh tế từ các FTA thế hệ mới

Mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới mà Việt Nam đã tham gia có độ phủ rộng hầu hết các châu lục, với gần 60 nền kinh tế có tổng GDP chiếm gần 90% GDP thế giới. Đây là cơ hội để Việt Nam kết nối sâu hơn vào chuỗi giá trị và mạng lưới sản xuất toàn cầu. Song, cơ hội chỉ trở thành sức bật khi Việt Nam chuyển hóa được các cam kết FTA thành động lực cải cách thể chế, nâng cấp doanh nghiệp.

Nghị quyết số 80-NQ/TW coi văn hóa là sức mạnh nội sinh, nguồn lực và là động lực của phát triển nhanh, bền vững. Trong ảnh: Chương trình “Tổ quốc trong tim” năm 2026 do Báo Nhân Dân tổ chức. Ảnh: Thành Đạt

Từ mùa thu độc lập đến sức mạnh văn hóa thời đại

Tám mươi mốt năm trước, mùa Thu năm 1945 mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do cho dân tộc Việt Nam. Hôm nay, khi đất nước bước vào một chặng phát triển mới, nội hàm của khái niệm “độc lập” đang được làm giàu thêm bằng yêu cầu tự chủ phát triển, tự chủ sáng tạo và khả năng tự thích ứng của quốc gia.

“Kiến tạo” đã trở thành tư duy của một đất nước ngày càng chủ động đóng góp cho hòa bình, ổn định, phát triển và thịnh vượng. Ảnh: Thành Đạt

Lợi ích dân tộc trong lợi ích chung nhân loại

81 năm đã đi qua kể từ thời khắc lịch sử huy hoàng “trời thu xanh ngát sáng Tuyên ngôn”. Hơn tám thập niên là một quãng thời gian đủ dài để một dân tộc đi qua biết bao biến thiên thời cuộc, bao thăng trầm lịch sử

Cần nhiều biện pháp chuyên nghiệp hóa lĩnh vực trồng trọt. Ảnh: Thành Đạt

Chuyên nghiệp hóa bằng chuỗi giá trị

Quá trình phát triển nền nông nghiệp hiện đại sẽ khó đạt mục tiêu, khi tính kỷ luật trong sản xuất không được tuân thủ triệt để. Dù công nghệ có phát triển, cơ giới hóa được đẩy mạnh, nhưng nếu vẫn là tư duy sản xuất nhỏ lẻ, đất đai phân tán, lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật... thì chất lượng bữa ăn của người dân vẫn chưa thật sự an toàn.

Thời gian qua, không ít hội thảo được tổ chức, tìm giải pháp ứng dụng chế phẩm sinh học trong sản xuất nông nghiệp. Nguồn: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ

Chìa khóa cho phát triển xanh

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) sinh học, còn gọi là chế phẩm sinh học, được xem là chìa khóa để phát triển nông nghiệp xanh, an toàn, bảo vệ môi trường.

Ông Nghiêm Quang Tuấn.

Chặn mối nguy từ hàng hóa có độ rủi ro cao

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) là hàng hóa có mức độ rủi ro cao. Nhìn nhận về nguy cơ từ những vi phạm chung quanh sản phẩm này, ông Nghiêm Quang Tuấn, Phó Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị: Cần xây dựng các quy định hướng dẫn và lộ trình áp dụng truy xuất nguồn gốc một cách minh bạch.

Kỹ sư giới thiệu về phương pháp chăm sóc rau công nghệ cao.

Kinh nghiệm từ hợp tác xã “ngôi sao”

Giữa vùng đất Đà Lạt nổi tiếng cả nước về sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp tổng hợp Tân Tiến (phường Lâm Viên-Đà Lạt, Lâm Đồng) đã chọn hướng đi phù hợp, mang lại hiệu quả cao.

Không ít hợp tác xã, nông hộ đầu tư nông nghiệp sạch, nhưng khó tiếp cận thị trường.

Xoay xở giữa khó khăn

Nhiều hợp tác xã (HTX) phát triển nông sản sạch, an toàn đang phải tự “bơi” trước hàng loạt rào cản như: Thủ tục, chi phí chứng nhận, kinh nghiệm đưa hàng vào siêu thị, hạn chế về marketing, thương hiệu và nhất là thiếu vốn đầu tư. Sản phẩm làm ra đạt chất lượng, nhưng để đến được thị trường vẫn là một hành trình đầy gian nan.

Sơ chế, đóng gói sản phẩm rau xanh tại HTX Chúc Sơn để cung cấp cho người dân Thủ đô Hà Nội. Ảnh: Vũ Sinh

Bịt lỗ hổng truy xuất, ngăn chặn thực phẩm bẩn

Quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm thời gian qua là vấn đề được Đảng, Nhà nước và Chính phủ đặc biệt quan tâm, với việc ban hành Luật An toàn thực phẩm cùng hệ thống các văn bản dưới luật. Công tác quản lý chất lượng thực phẩm cũng đã có những quy định cụ thể về hồ sơ, truy xuất nguồn gốc, song vẫn tồn tại nhiều lỗ hổng đáng lo ngại.

Tại Tỉnh Thái Nguyên, các cây máy điện tử tự phục vụ (Kiosk) tích hợp AI được bố trí ở hầu khắp các Trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã. Ảnh: Hải Thắng

Xu hướng tất yếu trong mô hình quản trị mới

Trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, chính quyền cơ sở cần có thêm những công cụ đủ mạnh để xử lý khối lượng dữ liệu ngày càng lớn, phức tạp. Sử dụng hiệu quả ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong xử lý công việc hành chính công đã là một xu hướng tất yếu.

Chị Ngô Thị Minh Trinh (thứ ba từ trái sang), Bí thư Đảng ủy xã Ea Knuếc (tỉnh Đắk Lắk) thường xuyên trực tiếp tham gia các phiên livestream quảng bá, bán nông sản cho bà con địa phương.

Củng cố niềm tin nhờ “Dân vận khéo”

Triển khai vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã là nơi đảm trách nhiệm vụ trực tiếp giải quyết phần lớn công việc của người dân, doanh nghiệp và xã hội. Điều đó đòi hỏi một sự thay đổi thực chất trong phương thức lãnh đạo, điều hành của đội ngũ cán bộ cơ sở.

Trong điều kiện đẩy mạnh xây dựng chính quyền số, yêu cầu nâng cao năng lực số, tư duy số và kỹ năng làm việc trong môi trường số của cán bộ cơ sở là bắt buộc.

Thiết lập nền hành chính hiện đại

Xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở “ngang tầm nhiệm vụ” không chỉ là câu chuyện về số lượng cán bộ hay bằng cấp có được, mà quan trọng hơn là cách tổ chức, sử dụng và phát huy năng lực, ý thức, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã.

GS, TS Phùng Hữu Phú, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương.

Giải quyết tận gốc bài toán thể chế, cơ chế bảo vệ cán bộ cơ sở

Kỳ vọng lớn từ chủ trương chọn năm 2026 là “Năm cán bộ cơ sở” chỉ có thể trở thành hiện thực nếu chúng ta giải quyết tận gốc bài toán thể chế, cơ chế bảo vệ cán bộ và quan trọng nhất là trả công tác cán bộ về đúng bản chất: Tìm đúng người yêu dân, vì dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh. Phóng viên Nhân Dân cuối tuần đã có cuộc trao đổi với GS, TS Phùng Hữu Phú, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương chung quanh vấn đề này.

Công an xã Sín Thầu (tỉnh Điện Biên) hỗ trợ đồng bào dân tộc người Hà Nhì làm các thủ tục hành chính. Ảnh: Thành Đạt

Gia tăng năng lực tuyến đầu của quản trị công

Chưa bao giờ yêu cầu đặt ra đối với cán bộ cơ sở lớn như hiện nay. Khi chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành, cấp xã trở thành tuyến đầu của quản trị công, gánh trên vai nhiều trọng trách với phương thức hoạt động hoàn toàn mới. Việc lấy năm 2026 là “Năm cán bộ cơ sở” vì thế không chỉ là khâu đột phá mà còn là kế hoạch lâu dài. Không như trước, công chức xã bây giờ phải là người kiến tạo phát triển ở cơ sở.