Trên thực tế, nhiều phần việc giờ không đòi hỏi năng lực phán đoán, mà cần tới kiến thức tham chiếu, kỹ năng tổng hợp thực tiễn tốt nhất, cũng như khả năng trình bày logic - những việc AI đang làm tốt, và sẽ còn làm tốt hơn nữa.
Những lát cắt tái cấu trúc
“Khi tôi bắt đầu thử nghiệm trí tuệ nhân tạo (AI) trong công việc tư vấn khoảng hai năm trước, kỳ vọng của tôi còn khá thấp. Tôi nghĩ đây là công cụ hỗ trợ soạn thảo, tiết kiệm vài giờ viết lách. Nhưng điều thật sự xảy ra lại khác về bản chất, không chỉ về quy mô”, TS Trần Anh Tuấn, Nhà sáng lập MES LAB, chia sẻ.
Hiện tại, trong lĩnh vực tư vấn về xây dựng và vận hành mảng R&D trong doanh nghiệp, MES LAB chia công việc thành ba lớp, gồm tư vấn chiến lược, sản xuất tri thức, và quản lý vận hành nội bộ. Điều đáng ngạc nhiên là AI đã thay đổi cả ba, nhưng ở mức độ và cách thức rất khác nhau.
Ở lớp vận hành, AI agent là trợ lý không biết mệt. Từ việc tổng hợp tài liệu phỏng vấn doanh nghiệp, soạn thảo đề xuất, cho tới chuẩn bị danh mục kiểm tra trước mỗi dự án hay tạo báo cáo tiến độ theo mẫu sẵn có - những việc vốn chiếm từ 30-40% thời gian trong tuần giờ giảm còn một phần tư. Điều đó đồng nghĩa đội ngũ nhân sự lấy lại được khoảng 10-12 giờ tập trung vào phần không thể nhân rộng, là suy nghĩ sâu và đối thoại thực chất với khách hàng.
Trong lớp sản xuất tri thức, AI giúp MES LAB làm được điều mà trước đây cần đến cả một đội ngũ: Vừa tư vấn thực địa, vừa duy trì xuất bản đều đặn. Bản thảo cuốn sách “Thiết kế và Phát triển Sản phẩm 2026” gần 350 trang với 12 mô-đun phụ lục đã được hoàn thành song song với các dự án tư vấn - điều gần như bất khả thi với cơ cấu một người trước thời điểm AI agent xuất hiện.
Với lớp tư vấn chiến lược cốt lõi, AI chưa làm được và trong vài năm tới cũng chưa thể.
Thực tế, bài toán các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam đặt ra không đơn thuần là thông tin. Họ không thiếu kiến thức. Vấn đề cốt lõi nằm ở khoảng cách giữa “biết” và “làm” - thứ khoảng cách được tạo nên bởi xung đột nội bộ, văn hóa hệ thống, và sự lệch pha giữa tư duy của người đứng đầu với cách tổ chức thật sự vận hành. Chẩn đoán được những điều đó đòi hỏi chuyên gia tư vấn phải đọc được hành vi tổ chức qua những cuộc họp căng thẳng, qua những gì không mấy ai nói ra, hay qua cách một giám đốc R&D phản ứng khi bị chất vấn trước cấp trên. Đó là vùng đất AI chưa thể chạm tới. Đó cũng chính là lý do giá trị của tư vấn chiến lược, khi làm đúng, sẽ không bị xói mòn.
Tinh gọn có chủ ý
Sự phân hóa rõ ràng giữa ba lớp đang dẫn đến những quyết định cụ thể trong vận hành doanh nghiệp. Biểu tượng của ngành tư vấn toàn cầu McKinsey & Co. vừa công bố kế hoạch cắt giảm khoảng 10% nhân sự ở các bộ phận không làm việc trực tiếp với khách hàng -
chính xác là lớp vận hành mà AI đang thay thế hiệu quả nhất. Đây không phải bước lùi mà là sự tái phân bổ nguồn lực có tính toán: Thu hẹp ở nơi AI đủ năng lực, tập trung cho những vị trí không thể thay thế.
Dù khác biệt về quy mô, các doanh nghiệp Việt Nam cũng đang đối mặt với bài toán tương tự. Theo báo cáo kinh tế - xã hội năm 2025 của Tổng cục Thống kê (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), vốn đăng ký bình quân một doanh nghiệp thành lập mới năm 2025 đạt 9,8 tỷ đồng, tương đương năm 2024. Mức vốn không lớn phản ánh xu hướng khởi sự thận trọng, ưu tiên tham gia thị trường trước, mở rộng sau. Trong môi trường ấy, mô hình tinh gọn được xem là chiến lược sinh tồn có chủ đích. Tinh gọn có chủ ý, không có nghĩa là đứng yên, mà phải suy nghĩ thấu đáo hơn về bộ phận nào cần nhân sự, và chỗ nào cần hệ thống vận hành.
Với những doanh nghiệp vừa và nhỏ, câu trả lời được cụ thể hóa bằng những chiến lược như AI Twin. Về bản chất, công ty hệ thống hóa toàn bộ kinh nghiệm thực chiến thành một kho tri thức có thể truy vấn và nhân rộng. Sau mỗi dự án với khách hàng, từ vấn đề gặp phải, khung lý thuyết nào đã áp dụng, cho tới việc khách hàng phản ứng ra sao hay bài học thực tiễn rút ra... đều được cập nhật đầy đủ. Sau hai đến ba năm tích lũy, đây sẽ là tài sản tri thức đặc thù mà không một mô hình AI tổng quát nào có thể thay thế, bởi nó là kinh nghiệm thực địa Việt Nam, không phải lý thuyết nhập khẩu.
Cơ hội nào cho tương lai?
Chiến lược vận hành thay đổi kéo theo tiêu chuẩn tuyển dụng thay đổi. Khả năng sử dụng thành thạo công cụ AI không còn là lợi thế cạnh tranh, bởi AI chính nó có thể dạy người dùng cách sử dụng bất kỳ công cụ nào trong vài tuần. Do đó, theo các chuyên gia, hai tư chất được đánh giá cao hơn: Tư duy có hệ thống trước những bài toán phức tạp, và khả năng làm việc với sự mơ hồ kéo dài mà không mất phương hướng.
Ngoài ra, các chủ doanh nghiệp cũng đặc biệt chú trọng kỹ năng mà ít cơ sở đào tạo nào ở Việt Nam dạy bài bản: Khả năng hỏi đúng câu hỏi trước khi tìm câu trả lời. Người làm tư vấn giỏi không phải người biết nhiều nhất, mà là người nhận ra đúng vấn đề nhanh nhất. Và khi được trang bị tốt, đây cũng là kỹ năng giúp con người làm việc cùng AI thay vì bị AI làm thay.
Bối cảnh thị trường cho thấy dư địa để làm điều đó còn rất lớn. Khoảng 85% doanh nghiệp sản xuất Việt Nam vẫn dựa chủ yếu vào ghi chép thủ công hoặc Excel, chưa có hệ thống số hóa hay tự động hóa. Quy mô thị trường nhà máy thông minh tại Việt Nam mới đạt 926,3 triệu USD năm 2025, được dự báo tăng lên hơn 2 tỷ USD vào năm 2033 với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm khoảng 10,3%.
Khoảng cách ấy chính là không gian sống của các nhà tư vấn đổi mới sáng tạo nội địa, nhưng đồng thời cũng đặt ra một tiêu chuẩn mới khắt khe hơn. Doanh nghiệp sản xuất Việt Nam không thiếu thông tin về phát triển sản phẩm, về R&D, về đổi mới... Họ thiếu người tham mưu trong những cuộc họp khó khăn, nhìn thấy chính xác điểm tắc nghẽn và dám nói thẳng khi tổ chức đang đi sai hướng. Đó là phần việc không thể giao cho AI, vì bản chất của việc thay đổi tổ chức đòi hỏi sự hiện diện của con người, sự tin tưởng được xây dựng qua thời gian, và những xung đột cần được dàn xếp trong phòng họp chứ không qua màn hình.
TS Trần Anh Tuấn đúc kết: Hệ quả tất yếu là các nhà tư vấn phải tiến lên nấc cao hơn trong chuỗi giá trị. Những người cung cấp khung tham chiếu và thực tiễn thuần túy sẽ bị thay thế. Bởi, chính khách hàng sẽ tự dùng AI để làm những việc đó. Ngược lại, ai mang đến sự đồng hành chiến lược đích thực, bản lĩnh can đảm nói điều khó nghe và khả năng đọc hệ thống tổ chức qua những dấu hiệu phi ngôn ngữ... sẽ thấy giá trị của mình tăng lên rõ rệt ■
Agentic AI sẽ chỉ đẩy những nhân sự ở mức trung bình ra khỏi thị trường, và mở ra không gian lớn hơn cho những cá nhân xuất sắc. Đó vừa là rủi ro, vừa là cơ hội - tùy thuộc vào vị trí mỗi người đang đứng trong chuỗi giá trị ấy.
