Nghệ sĩ không thể tiếp cận di sản bằng tâm thế vay mượn hay chiếm dụng bề mặt. Để một chất liệu đi từ sự tò mò nhất thời đến đời sống lâu dài, văn hóa phải thật sự trở thành đối tượng để chúng ta học hỏi và đối thoại.
Bảo tồn văn hóa chưa bao giờ là câu chuyện của những cá nhân đơn lẻ, mà là bài toán của việc xây dựng một cộng đồng có sự hỗ trợ lẫn nhau. Di sản không tồn tại nhờ một vài nghệ sĩ biểu diễn hay một hào quang đơn lẻ, mà tồn tại nhờ vào sự nỗ lực và cống hiến không mệt mỏi của các tổ chức, cộng đồng, và những người đang nỗ lực phát triển những cộng đồng ấy. Đó là một công cuộc dài hơi và tốn nhiều tâm sức.
Thực hành nghệ thuật di sản thường đòi hỏi sự đầu tư khổng lồ về thời gian, chất xám và kinh phí, vốn không dễ thu hồi vốn nhanh như dòng nhạc thị trường. Tuy nhiên, nghệ thuật và tính bền vững không hề mâu thuẫn. Một dự án văn hóa muốn đi đường dài cần được đặt trong tư duy quản trị nguồn lực, xây dựng hệ sinh thái cộng sự chuyên nghiệp. Đây cũng là điều mà Trung tâm Đổi mới và Bảo tồn giá trị di sản tổ chức trực thuộc Quỹ hỗ trợ bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam đang định hướng triển khai thực hiện.
Nghệ sĩ đương đại cần hòa mình vào cộng đồng ấy, dành thời gian trò chuyện, lắng nghe tôn trọng những người đang trực tiếp thực hành di sản. Sự khiêm tốn và làm việc nghiêm cẩn trước kho tàng tiền nhân để lại, kết hợp với sự đồng hành của các nhà nghiên cứu và nghệ nhân, sẽ giúp chúng ta đưa giá trị cổ truyền vào đời sống mới mà không làm bóp méo bản sắc cốt lõi.
Tôi tin rằng văn hóa truyền thống không cần được cứu bằng sự thương cảm. Điều di sản cần là được tiếp tục sống, được thực hành và được trao cơ hội gặp gỡ những thế hệ khán giả mới. Trách nhiệm của nghệ sĩ đương đại chính là vươn ra khỏi những thành công ngắn hạn, cùng nhau tạo ra một hệ sinh thái bền vững để văn hóa dân gian thật sự bén rễ và nở hoa trong kỷ nguyên đương đại.
