Âm thanh của những ngón tay
Khoảng ba năm trước, nhà sản xuất Nguyễn Thanh Phương (người sáng lập tổ chức nghệ thuật Cuội Theater) nhận lời triển khai một dự án nghệ thuật cộng đồng nhân Kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao giữa Vương quốc Anh và Việt Nam. Đêm công diễn chương trình “Phần còn lại của cuộc đời chúng ta” tại TP Hồ Chí Minh, Phương mời rất nhiều khán giả khuyết tật, cao tuổi, yếu thế vì anh muốn những cộng đồng ít có cơ hội đến nhà hát sẽ được thưởng thức một chương trình đầu tư công phu đúng nghĩa. Trong suốt vở diễn kéo dài 90 phút hôm ấy, phần trao đổi bằng ngôn ngữ ký hiệu của năm vị khách đặc biệt dưới khán đài khiến Phương bị cuốn hút.
Ngay sau đó, Phương nhờ phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu giúp mình kết nối, trò chuyện với nhóm khán giả. Khi hỏi “Các bạn nghĩ gì về nghệ thuật? Quan tâm những câu chuyện nào?”, anh đinh ninh họ sẽ đề xuất vài nội dung theo sở thích. Nhưng không, những khán giả ấy thổ lộ rằng, họ yêu nghệ thuật và muốn được đứng trên sân khấu biểu diễn. Họ đã tìm đến rất nhiều trung tâm, cơ sở đào tạo để xin ghi danh, vậy mà, đáp lại là cái lắc đầu từ chối cùng khoảng trống khó lấp đầy. Họ chủ yếu là lao động phổ thông, khoản thù lao khiêm tốn kiếm được mỗi ngày liệu có đủ để dưỡng nuôi ước mơ nghệ thuật khi chung quanh luôn có muôn vàn rào cản? Phương trăn trở, anh muốn làm gì đó cùng những người bạn mới, ngay lúc này.
Tháng 9/2024, lớp múa đương đại dành riêng cho cộng đồng điếc/khiếm thính do Phương và biên đạo Nguyễn Khắc Đạt (nghệ danh Lyon Đạt Nguyễn) tổ chức đã thu hút gần 30 bạn trẻ tham gia. Không âm nhạc, không giáo án soạn sẵn, ở đây người học là đối tác đồng sáng tạo để cùng thiết kế vũ đạo cho riêng mình, giúp giải phóng hình thể và kể câu chuyện về một cộng đồng đặc biệt. Từ lớp trải nghiệm đến lớp chuyên sâu, mọi người gắn kết với nhau bằng nghệ thuật. “Ban đầu, nhiều bạn diễn như trả bài. Có đoạn, lớp thưa hẳn. Thế nhưng, chính sự sàng lọc ấy giúp chúng tôi hiểu rõ thế mạnh và mong muốn của từng cá nhân, từ đó đưa ra hướng thúc đẩy mỗi người thể hiện tốt hơn năng khiếu sẵn có. Một năm sau, lớp học kết thúc bằng chương trình công diễn đầy cảm xúc. Suốt 60 phút thể hiện trên sân khấu, các bạn thật sự hạnh phúc với tác phẩm đầu tay. Tôi nhận ra, không phải người điếc/khiếm thính nào cũng im lặng. Họ có câu chuyện riêng đang chờ cộng đồng lắng nghe”, Phương nhớ lại.
Sau ba khóa học, “Lắng nghe điểm chạm” hiện có bảy diễn viên điếc/khiếm thính tham gia biểu diễn múa đương đại. Nhóm đã được mời biểu diễn tại các chương trình trong nước và quốc tế để giao lưu, học hỏi kinh nghiệm. Mỗi tuần, mọi người cùng nhau tập luyện, chia sẻ câu chuyện với giáo viên. Từ những phòng tập do Phương và Lyon Đạt Nguyễn tự bỏ tiền thuê trong giai đoạn đầu, về sau, một số trường đại học đã hỗ trợ địa điểm giúp dự án giảm bớt áp lực kinh tế. Từ những bỡ ngỡ, khó khăn khi mới mở lớp, họ dần hiểu rõ cần làm gì để hỗ trợ nhau tỏa sáng trong mỗi lần biểu diễn.
Đồng hành cùng dự án từ những ngày đầu, với biên đạo múa Lyon Đạt Nguyễn, thử thách lớn nhất cần vượt qua là phải tìm ra cách diễn giải các khái niệm về múa, chuyển động, cảm nhận cơ thể sao cho phù hợp với cộng đồng người điếc/khiếm thính. Anh kể: “Tôi dạy các bạn múa không cần âm nhạc, chủ yếu tập trung vào cách từng người điều phối năng lượng để tạo ra cảm xúc, đối thoại với không gian sân khấu và truyền tải những điều các bạn muốn bày tỏ với khán giả. Mọi người có thể nghĩ về nó như một dạng “kịch” hình thể. Ngoài huấn luyện kỹ thuật hình thể, tôi còn dành nhiều thời gian giải thích phần lý thuyết nhằm giúp các bạn thấy rõ những khả năng của múa. Tôi luôn tin múa có thể kết nối mọi người và trong không gian ấy, chúng ta đều bình đẳng”.
Những người sáng lập “Lắng nghe điểm chạm” cho biết, họ thật sự hạnh phúc khi có thể bước vào đời sống của một cộng đồng đặc biệt rồi trở thành bạn đồng hành trên con đường nghệ thuật. Các diễn viên tiến bộ sau từng suất diễn để mỗi lần xuất hiện luôn có điều gì đó rất riêng. Họ không còn đứng ở vai trò “người nhận” như những ngày mới làm quen lớp mà đã tự tin “cho đi”, mạnh dạn đóng góp ý tưởng xây dựng kịch bản, sáng tạo tác phẩm. Không có sự bắt chước rập khuôn, mỗi thành viên trong lớp được khuyến khích nói lên suy nghĩ của riêng mình bằng vũ đạo.
Lắng nghe từ vũ điệu
Từng thụ động và nghĩ rằng, mình chẳng thể nào đứng trên sân khấu với quá nhiều rào cản vây quanh, vậy mà giờ đây, Bùi Thị Như Nguyệt (25 tuổi, phường An Khánh) đã trở thành diễn viên góp mặt trong nhiều chương trình biểu diễn của “Lắng nghe điểm chạm”. Múa đương đại giúp Nguyệt thể hiện được tâm tư và đưa cô đến gần hơn với mọi người, từ bạn diễn đồng cảnh ngộ đến những nghệ sĩ nghe do dự án đào tạo. Thôi run rẩy, lo sợ, Nguyệt chọn mở lòng kể câu chuyện về cộng đồng mình theo một cách rất riêng. Dưới ánh đèn sân khấu, Nguyệt ở đó cùng bạn bè, khán giả, sống hết mình trong từng khoảnh khắc đáng nhớ của cuộc đời.
“Lắng nghe điểm chạm” là một dự án nhằm nuôi dưỡng sự hiểu biết và thúc đẩy hòa nhập dành cho cộng đồng điếc/khiếm thính thông qua thực hành sáng tạo - nghệ thuật. Phương nói, ngày quyết định mở lớp, anh chỉ ao ước một điều, làm sao để các bạn điếc/khiếm thính có thể cho mọi người cảm nhận rõ những điều thú vị trong thế giới của họ. Điều đặc biệt là ngay cả trong thinh lặng, từng cử động của diễn viên trên sân khấu vẫn có thể cất lời và chạm vào cảm xúc của người xem. Khi được lắng nghe trọn vẹn, họ chậm rãi bước ra khỏi “vỏ kén”, tự tin chia sẻ về cuộc sống, ước mơ bằng ánh mắt, đôi tay, cảm xúc trên gương mặt cùng những dịch chuyển có chủ đích. Họ hiện diện trong từng cơ hội do chính mình nỗ lực chinh phục.
Từ năm 2024 đến nay, dự án đã tổ chức nhiều khóa tập luyện múa, chuyển động và giao lưu ngôn ngữ ký hiệu hằng tuần. Cả người dạy lẫn người học luôn dành thời gian ngồi cạnh nhau, lắng nghe thông điệp của những ngón tay và tìm cách gửi gắm câu chuyện ý nghĩa qua từng chuyển động trên sân khấu. Càng tìm hiểu sâu, Phương càng khám phá thêm nhiều thế mạnh nghệ thuật của các thành viên “Lắng nghe điểm chạm”. Không dừng lại ở múa đương đại, anh còn mời thầy về dạy thêm khóa Kịch không lời cho các bạn. Chọn đúng sở trường, mọi người tiếp thu rất nhanh, thực hành hiệu quả và phát triển được nhiều ý tưởng thông qua từng suất diễn.
Diễn viên có thêm lĩnh vực sáng tạo, Phương có thêm niềm vui. Anh chọn tiếp vài cá nhân có năng khiếu gửi đi học biểu diễn ảo thuật. Nhà sản xuất trẻ đang ấp ủ kế hoạch triển khai một dự án nghệ thuật dành cho khán giả nhí để đưa nhóm diễn viên đặc biệt của mình đến giao lưu tại các trường học trên cả nước trong năm 2027. Đó sẽ là một chương trình nghệ thuật tạp kỹ, nơi mỗi diễn viên được thể hiện hết năng khiếu, thế mạnh. Phương muốn, nguồn năng lượng vui tươi của “Lắng nghe điểm chạm” lan tỏa đến cộng đồng, giúp mọi người thấu hiểu và hình thành kênh kết nối ngôn ngữ khác biệt.
Không thi vị hóa khó khăn, điều Phương cùng bạn đồng hành đặt ra từ đầu đơn giản chỉ là thiết kế một sân khấu phù hợp đặc điểm của cộng đồng người điếc/khiếm thính, nơi họ có thể là chính mình trong nghệ thuật. Từ việc thỏa đam mê đến kiếm thêm thu nhập, từng cánh cửa hòa nhập mở ra, giúp họ tìm thấy thêm nhiều giá trị thiết thực. Thông qua việc thiết lập một không gian sinh hoạt nghệ thuật mang tính đồng hành, sẻ chia, Phương muốn kỹ năng kể chuyện và sáng tạo của “Lắng nghe điểm chạm” sẽ truyền cảm hứng, dẫn dắt những bạn trẻ đặc biệt khác vượt qua rào cản, tìm cách thực hiện ước mơ.
“Các bạn không nghe được nhạc nên không thể biên đạo một vở múa theo nhịp có sẵn. Những ngày đầu thật sự gian nan bởi chúng tôi chưa đủ kinh nghiệm giao tiếp để thấu hiểu trong thế giới của riêng mình, các bạn cảm nhận về đời sống như thế nào. Có lần, chúng tôi hướng dẫn học viên làm sao cho động tác lan ra như một tiếng vang. Các bạn đâu thể hiểu. Khi ấy, chúng tôi biết mình phải thay đổi hướng tiếp cận. Ở lớp học này, tất cả những trải nghiệm âm thanh sẽ chuyển thành trải nghiệm hình ảnh như kiểu 'Hãy tưởng tượng mình là một con sứa đang bơi trong biển…'. Tìm được tiếng nói chung, các bạn tiếp thu rất nhanh và thoải mái sáng tạo”, Phương chia sẻ.