Kỳ 1: Nghề biển rẽ lối
Ở Nhơn Lý, Nhơn Hải (phường Quy Nhơn Đông, Gia Lai), chiếc ca-nô chở khách du lịch đang dần thay con thuyền trong công việc kiếm sống của một bộ phận cư dân. Có nhà mở thêm phòng cho khách, có người đứng bếp, người điều khiển phương tiện ra biển. Từ nghề quen thuộc, họ bước sang công việc đòi hỏi những kỹ năng khác mà trước đây chưa từng biết.
Từ con thuyền sang chiếc ca-nô
Từ trung tâm Quy Nhơn đi về phía bán đảo Phương Mai, những con đường dẫn xuống Nhơn Lý, Nhơn Hải giờ có thêm hàng quán, cơ sở lưu trú và các điểm dịch vụ. Ở Nhơn Hải, khách đi Hòn Khô, lặn ngắm san hô, chèo SUP, đi thuyền thúng. Ở Nhơn Lý, các con dốc dẫn xuống biển ken dày biển hiệu tour Kỳ Co, nhà hàng hải sản, dịch vụ cho thuê trang phục và lưu trú.
Dòng khách đông hơn làm thay đổi cách kiếm sống của cư dân. Người mua ca-nô chở khách, người mở homestay, nhà hàng. Phụ nữ trong gia đình chuyển từ buôn bán hải sản sang nấu ăn, phục vụ lưu trú. Có gia đình làm du lịch quanh năm, có nhà chỉ tranh thủ những tháng đông khách. Không ít người bước vào nghề mới khi thấy cơ hội trước mắt dù chưa có nhiều kinh nghiệm làm dịch vụ.
Ở Nhơn Lý, nhà cũ xen giữa những cơ sở lưu trú mới. Con đường vốn để cư dân đi lại, đưa cá từ bến lên nhà nay thường xuyên có khách, xe điện, xe chở hàng và phương tiện phục vụ tour. Có nhà sửa mặt tiền làm phòng nghỉ, nhà khác mở quán ăn.
Trên một con dốc, xe điện liên tục chạy qua. Người dân chuyển hàng len giữa dòng khách, tiếng gọi nhau từ các hàng quán hòa vào nhịp sinh hoạt thường ngày. Những chiếc thúng chai vốn dùng chở cá, đưa người ra tàu nay có thêm việc chở khách trải nghiệm, chụp ảnh. Nghề cũ vẫn còn, nhưng cách người dân sử dụng những vật dụng quen thuộc và không gian của làng đã khác.
Bà Huỳnh Thị Thu, 72 tuổi, ngồi trước căn nhà cũ, nhìn dòng người qua lại rồi kể: “Cái làng này thay đổi nhanh quá chú ơi. Hồi trước sáng ra là nghe tiếng người dưới bến, nghe ghe về, cá đổ xuống. Giờ thì xe chạy, khách đi lại suốt. Mấy đứa nhỏ trong làng cũng ít đứa biết đan lưới, vá thúng. Tụi nó đi học rồi về làm du lịch. Có tiền thì mừng, nhưng nhiều lúc nhìn cái làng cũ không còn như trước, người già thấy buồn”.
Bà Thu mừng vì người dân làng chài có thêm việc làm, nhưng tiếc những nghề từng gắn với đời sống trong làng. Có nhà vẫn làm cá, làm mắm, có người tiếp tục đi biển. Nhưng ngay trong một gia đình, công việc đã chia ra nhiều hướng: Người đi biển, người chạy ca-nô, người đứng bếp, người lo phòng nghỉ. Mỗi nhà chọn một cách, tùy vốn liếng, kinh nghiệm và khả năng thích nghi.
Những ngày cao điểm mùa du lịch, bờ biển ở Nhơn Hải gần như không có khoảng lặng. Từ sáng sớm, người chuẩn bị ca-nô, người kiểm tra áo phao, người chuyển thực phẩm ra các bè nổi ngoài biển. Từng đoàn khách nối nhau lên ca-nô đi Hòn Khô, trải nghiệm thuyền thúng, chèo SUP hay lặn ngắm san hô. Sự nhộn nhịp ấy tạo việc làm cho nhiều người trong làng. Người lái ca-nô có việc. Chủ bè nổi có việc. Người chụp ảnh, quay flycam cho khách có việc. Các quán ăn ven biển cũng tất bật chuẩn bị hải sản, nhận khách đoàn từ sáng tới chiều.
Một số lao động du lịch tại địa phương cho biết, vào mùa cao điểm, thu nhập có thể đạt khoảng 10-12 triệu đồng mỗi tháng. Với giá tour Hòn Khô khoảng 350.000 đồng mỗi khách, bao gồm ca-nô, bè nổi, lặn ngắm san hô và dịch vụ chụp ảnh, quay video bằng flycam, dòng tiền từ du lịch lan sang nhiều ngành nghề khác trong làng chài.
Học lại cách kiếm sống
Anh Nguyễn Tư có gần 20 năm làm nghề biển. Trước đây, cuộc sống của anh gắn với tàu cá và những chuyến đánh bắt xa bờ. Khi khách đến Nhơn Hải ngày một đông, anh vay thêm tiền người thân và ngân hàng để mua ca-nô cao tốc chở khách. Chiếc ca-nô mở ra công việc mới, nhưng cũng đòi hỏi anh phải học cách làm khác với trước. Thay vì theo dõi luồng cá, con nước, anh đưa khách ra bè nổi, hướng dẫn mặc áo phao, lựa chọn điểm dừng và xử lý những tình huống phát sinh trên biển. Kinh nghiệm đi biển giúp anh điều khiển phương tiện, nhưng phục vụ khách an toàn, chu đáo lại cần thêm những kỹ năng khác.
Anh Tư kể: “Hồi đầu tui làm không quen. Đi biển thì gặp ai cũng nói chuyện kiểu dân đi biển với nhau. Chở khách thì khác, phải nói cho họ hiểu, phải để ý từng chút. Có người đi biển lần đầu, thấy sóng lớn là sợ. Mình phải trấn an, phải hướng dẫn. Rồi chuyện áo phao, đường đi, chỗ nào được dừng, chỗ nào không được dừng… trước đây mình đâu có nghĩ nhiều vậy. Nhưng làm riết rồi quen. Nghề nào cũng phải học”.
Kinh nghiệm đi biển giúp người dân điều khiển phương tiện, nhưng chưa đủ để làm dịch vụ. Họ phải tập cách hướng dẫn khách, giải thích quy định an toàn và xử lý những tình huống ngoài dự tính. Với việc nhận đặt phòng, quảng bá trên mạng, một số người còn phải nhờ con cháu chỉ dẫn từng bước.
Vợ anh Tư cũng chuyển nghề theo cách đó. Trước đây chị làm tiểu thương, bán hải sản ở bến. Nay chị quản lý một nhà hàng kiêm homestay có 4 phòng ngủ ngay trong làng. Ban đầu, chị chưa quen nhận đặt chỗ qua điện thoại, chụp ảnh phòng hay đăng thông tin lên mạng. Rồi chị học thêm những việc khác: Dọn phòng, trả lời tin nhắn, chuẩn bị món ăn theo yêu cầu. Có hôm khách đến khuya, chị vẫn phải thức chờ. “Làm homestay rồi thì khách chưa đi, mình chưa nghỉ. Nhiều khi mệt hơn trước”, chị nói.
Anh Đinh Văn Xin, chủ chuỗi nhà hàng và lưu trú Hướng Dương-Eo Gió ở Nhơn Lý cho biết, người dân làng chài có lợi thế hiểu biển, hiểu làng, nhưng còn thiếu kỹ năng phục vụ. Khách đi ca-nô không chỉ quan tâm phương tiện mà còn để ý cách đón tiếp, mức độ an toàn và giao tiếp. Trong khi đó, việc đầu tư dịch vụ đôi khi bắt đầu từ chuyện thấy người khác làm được thì mình cũng làm. “Thấy nhà bên cạnh mua SUP thì mình cũng mua. Thấy người ta làm bè có khách thì mình cũng làm. Có người tính kỹ, có người chưa tính hết. Mùa đông khách thì thấy dễ, tới lúc vắng khách mới thấy tiền vốn, tiền lãi, chi phí bảo dưỡng vẫn còn đó”, anh Xin nói.
Khoản tiền mua phương tiện mới chỉ là chi phí ban đầu. Ca-nô còn cần nhiên liệu, bảo dưỡng, bè nổi, SUP và nhà hàng cũng cần người vận hành, sửa chữa và duy trì dịch vụ. Khi nhiều hộ cùng đầu tư một loại hình, mỗi người phải tính cách tìm khách và giữ chất lượng, nhất là lúc lượng khách giảm.
Ở Nhơn Hải, Đỗ Thanh Quang, sinh năm 1999, chọn hướng đi khác. Sau bốn năm du học ngành Quản trị nhà hàng-khách sạn, Quang trở về Việt Nam, tích lũy kinh nghiệm ở Quy Nhơn rồi về làng làm mô hình riêng vào năm 2024. Quang làm homestay trên mảnh đất ven biển của gia đình. Cơ sở có 5 phòng, đón tối đa khoảng 20 khách. Ngoài lưu trú, anh tổ chức trải nghiệm, dẫn khách đi biển, giới thiệu món ăn và những góc đời thường của làng. Trên mạng xã hội, Quang không chỉ đăng phòng nghỉ hay cảnh biển mà còn giới thiệu những con hẻm nhỏ, quán ăn lâu năm, căn nhà cũ và sinh hoạt của người dân.
Với Quang, những điều vốn bình thường trong đời sống làng chài cũng có thể khiến khách muốn tìm đến. Nhưng đưa hình ảnh lên mạng mới chỉ là một phần công việc. Khi vận hành homestay ngay trong nhà mình, anh còn phải dung hòa cách làm mới với nếp sinh hoạt của gia đình. Cha mẹ quen với cách sống và làm việc ở làng từ trước. Quang trở về với cách vận hành mới, từ đặt phòng đến quảng bá trên mạng xã hội. Có lúc hai thế hệ không cùng quan điểm. Anh chọn dung hòa thay vì phủ nhận kinh nghiệm của người đi trước.
Quang có lợi thế từ căn nhà của gia đình và kiến thức quản trị đã học. Nhưng không phải hộ nào cũng có điều kiện tương tự. Người có nhà sẵn có thể tận dụng mặt bằng, trong khi người khác phải tính thêm chi phí thuê, sửa chữa và trang thiết bị. Kinh nghiệm của người lớn tuổi về hướng gió, con nước, mùa biển động và nơi neo thuyền có thể bổ sung cho kỹ năng công nghệ, quảng bá của người trẻ. Có điều để phối hợp thành dịch vụ có chất lượng, mỗi hộ vẫn phải tự tổ chức công việc, bố trí nhân lực và đáp ứng nhu cầu của khách.
Những công việc mới đã hiện diện ngay bên nghề cũ trong những làng chài Gia Lai. Phía sau đó còn là bài toán cân đối nguồn thu, băn khoăn giữ nghề biển, hay đầu tư để chuyển hẳn sang nghề dịch vụ.
(Còn nữa)
