17 năm kiên định với mô hình canh nông đa tán và cũng chừng ấy năm bà Ngô Huyền Trang (thôn Ta Ly 2, xã D’ran tỉnh Lâm Đồng) cùng chồng gây dựng nên trang trại sinh thái rộng trên 12ha. Thông, muồng đen, hồng ăn trái, cà phê Robusta và Arabica tạo ra môi trường quần thể cộng sinh lý tưởng. Qua bàn tay chủ nhân, từng lô được bố trí ngay ngắn, gọn gàng, vì vậy có cảm giác trang trại tựa như một công viên xanh mát.
Đang mùa rộ thu hoạch cà phê ở Tây Nguyên, thay vì hái đồng loạt, bà Trang hái tỉa chia thành nhiều đợt, kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3 năm sau. Hằng năm, trang trại cà phê CapTung của bà Trang sơ chế, chế biến 2 dòng sản phẩm cà-phê nhân và bột. Trong đó sản phẩm cà-phê nhân chiếm 80% sản lượng, thương lái trong tỉnh Lâm Đồng tự tìm đến mua với giá cạnh tranh. Còn lại 20% sản lượng chế biến thành sản phẩm cà-phê bột được khách hàng đặt mua qua các trang Facebook, Zalo của trang trại.
Bà Trang cho biết, ở khu vực gần rừng, lượng mưa lớn, vì vậy bà quyết định trồng cây muồng đen tạo tán. Loài này có đặc tính chịu hạn tốt. Rễ cây có khả năng cố định đạm tự do, tán dày có khả năng ngăn hạt mưa rơi, bộ rễ mạnh giữ đất chống xói mòn, chịu được gió, bảo vệ cây ở tầng tán dưới. Thời gian đầu khi cây mới xuống cần chú ý nước tưới, sau thời gian bén rễ, bám đất, hút dinh dưỡng từ môi trường tự nhiên, đến nay không cần tưới nước, cây vẫn phát triển bình thường.
Theo TS Trần Hữu Nghị - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Nhiệt đới (Tropenbos) Việt Nam, nhờ có hệ sinh thái rừng, lượng nước lưu lại trong đất đủ cung cấp cho cà-phê phát triển ổn định, hạn chế rủi ro vào mùa khô hạn nặng. Hệ sinh thái rừng hình thành nên thảm thực vật, có khả năng tái tạo dinh dưỡng, cân bằng môi trường. Mô hình trồng cây đa tán không chỉ giúp duy trì độ phì nhiêu của đất mà còn giảm thiểu sự cạn kiệt nguồn nước dưới lòng đất. Nhờ đó, mô hình này đóng góp vào việc bảo vệ và phục hồi nguồn tài nguyên đất đai và nước, tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho cây trồng và động vật.
Chủ nhân trang trại cho biết, lượng phân bón sử dụng cho cây cà-phê tại đây chỉ bằng 1/50 lượng phân bón so với mô hình trồng truyền thống lâu nay. Vì vậy, chưa xảy ra tình trạng thoái hóa đất, chai đất, đất bạc màu do dư lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Bên cạnh việc bảo vệ đất đai và nguồn nước, mô hình trồng cây đa tán còn có tác động tích cực đến khí hậu và đa dạng sinh học. Cây trồng, thông qua quá trình quang hợp, giúp giảm lượng khí CO2 trong không khí, góp phần vào việc giảm biến đổi khí hậu. Ngoài ra, việc trồng nhiều loại cây trên cùng một diện tích tạo ra một môi trường sống phong phú. Điều này không chỉ giúp giảm sự phát triển của côn trùng gây hại mà còn tạo ra một môi trường sống lành mạnh và bền vững cho cây trồng và động vật.
Tại Tây Nguyên, mô hình trồng cây đa tán hay còn gọi là mô hình nông - lâm kết hợp đang được nhiều nông dân lựa chọn bởi sự bền vững và lâu dài. Năng suất không cao nhưng bù lại ở phần giá cả, cây tầng trên khi đủ tuổi thu hoạch cũng sẽ sinh ra nguồn lợi cao từ giá trị lâm sản.
