Nghệ nhân Y Ấp đến với nghề dệt từ khi mới 15 tuổi khi được mẹ và bà ngoại truyền dạy. Ở tuổi 57, đôi tay bà vẫn thoăn thoắt, nhịp nhàng trên khung cửi. Mỗi tấm thổ cẩm được dệt ra là kết tinh của một quy trình công phu, kéo dài theo mùa vụ. Từ việc trồng bông trên rẫy, chờ đến tháng 9 thu hoạch, tách hạt, se sợi, cho đến nhuộm màu bằng lá, vỏ và rễ cây trong rừng. Tất cả đều được thực hiện hoàn toàn thủ công. Những gam màu tự nhiên không chỉ bền mà còn mang mùi hương riêng, như hơi thở của núi rừng thấm vào từng sợi vải. Công đoạn khó nhất không phải là dệt, mà là nhớ. Hoa văn thổ cẩm Giẻ Triêng không có bản vẽ. Tất cả nằm trong trí nhớ của người nghệ nhân, từ hình chim báo mùa, dãy núi trùng điệp đến dòng suối uốn quanh bản làng… Chỉ cần sai một nhịp, tấm vải có thể phải tháo ra làm lại từ đầu. “Tay có thể mỏi, mắt có thể mờ, nhưng còn nhớ thì còn dệt được”, bà Y Ấp chia sẻ.
Chính sự tỉ mỉ, kiên nhẫn ấy đã làm nên giá trị riêng của thổ cẩm Đắk Răng. Đi dọc bản làng, vẫn còn bắt gặp những khung cửi trong các ngôi nhà. Phụ nữ Giẻ Triêng nơi đây, dù lớn tuổi, vẫn miệt mài dệt từng tấm vải cho mình và con cháu. Trong các dịp lễ hội, cả cộng đồng như bừng sáng với những bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu, nơi mỗi hoa văn là một câu chuyện, mỗi tấm vải là một ký ức được lưu giữ. Không chỉ giữ nghề, Y Ấp còn tìm cách “làm mới” thổ cẩm để phù hợp với đời sống hiện đại. Từ những tấm vải truyền thống, bà sáng tạo thêm túi xách, khăn choàng, ví nhỏ… nhưng vẫn giữ nguyên hoa văn và màu sắc đặc trưng. Nghệ nhân cho biết, có thể đổi kiểu dáng, nhưng hoa văn phải là của dân tộc Giẻ Triêng mình.
Tuy vậy, phía sau những tấm vải rực rỡ là nỗi trăn trở âm thầm. Nghề dệt thủ công vốn nhọc nhằn, đòi hỏi sự kiên trì trong khi giới trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn khác. Việc truyền nghề, vì thế, trở nên khó khăn. Ngay cả con cháu trong nhà cũng chưa thật sự mặn mà với khung cửi. “Tôi chỉ mong tụi nhỏ chịu học, biết dệt để giữ cái nghề, cái bản sắc văn hóa dân tộc mình”, bà tâm sự. Dẫu vậy, niềm tin của người nghệ nhân chưa bao giờ tắt. Trong những lớp truyền dạy nhỏ tại thôn, bà vẫn kiên nhẫn hướng dẫn từng đường kim, sợi chỉ cho những ai muốn học. Với bà, truyền nghề không chỉ là dạy kỹ thuật, mà còn là trao lại một phần ký ức, một phần bản sắc của cộng đồng.
Giữa dòng chảy đổi thay, khung dệt của Y Ấp vẫn lách cách đều đặn như nhịp điệu bền bỉ của ký ức. Mỗi tấm thổ cẩm được dệt ra không chỉ là sản phẩm lao động, mà còn là minh chứng cho sức sống của văn hóa bản địa, nơi những giá trị truyền thống vẫn đang được gìn giữ, trao truyền và duy trì trong đời sống hôm nay.
Những sản phẩm dệt thổ cẩm của nghệ nhân Y Ấp và bà con trong thôn không chỉ được người dân trong vùng tin dùng mà còn trở thành điểm nhấn thu hút du khách. Đến Đắk Răng, ngoài việc được thưởng thức những âm hưởng độc đáo của các điệu dân ca, dân vũ dập dìu trong tiếng cồng chiêng, nếm ngụm rượu cần ngọt lịm, du khách còn được tận mắt chứng kiến quy trình dệt thổ cẩm, thử mặc trang phục truyền thống và mang về những sản phẩm đậm bản sắc.
