Điều đáng lo ngại là nhiều đơn vị trong số này đã nợ kéo dài từ 3 đến 5 năm, thậm chí gần 10 năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi chính đáng của hàng nghìn lao động.
Thực trạng nợ BHXH không chỉ gây thiệt thòi trực tiếp cho người lao động trong việc tiếp cận các quyền lợi theo quy định pháp luật như chế độ thai sản, ốm đau, tai nạn lao động, hưu trí, thất nghiệp, mà còn tạo ra rào cản trong quá trình tham gia BHXH ở nơi làm việc mới.
Cụ thể, theo quy định, việc chốt sổ BHXH chỉ được thực hiện đến thời điểm đơn vị sử dụng lao động đóng đủ các khoản bảo hiểm. Trong trường hợp doanh nghiệp không phối hợp hoặc "im lặng", cơ quan BHXH không thể chốt sổ, dẫn đến gián đoạn quá trình tích lũy thời gian tham gia BHXH của người lao động.
Điều này khiến người lao động không thể tiếp tục đóng BHXH tại đơn vị mới hoặc bị thiệt thòi về thời gian đóng khi làm thủ tục hưởng chế độ sau này.
Nhiều người lao động đã phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, để đi khiếu nại, khởi kiện đòi lại quyền lợi chính đáng. Trong khi đó, các doanh nghiệp vi phạm vẫn hoạt động bình thường do chưa có chế tài đủ mạnh từ các cơ quan chức năng.
Một số doanh nghiệp nợ BHXH kéo dài với số tiền lớn, có thể kể đến như: Công ty TNHH Đông Mê Kông nợ 101 tháng với số tiền gần 7 tỷ đồng; Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu Lập Phương nợ 37 tháng với số tiền hơn 10 tỷ đồng; Công ty cổ phần Dược phẩm Pha No nợ 51 tháng với số tiền hơn 12 tỷ đồng; Công ty TNHH Phòng khám đa khoa Jio Health nợ 15 tháng với số tiền 7,4 tỷ đồng…
Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải siết chặt kỷ cương pháp luật và nâng cao hiệu lực thực thi của các quy định liên quan đến BHXH. Theo Điều 17 của Luật BHXH năm 2014, hành vi trốn đóng, chậm đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp được xác định là vi phạm pháp luật, với mức xử phạt hành chính lên đến 75 triệu đồng. Tuy nhiên, mức xử phạt hiện hành được đánh giá là chưa đủ sức răn đe, dẫn đến tình trạng "lờn luật" kéo dài nhiều năm qua.
Luật BHXH năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) đã bổ sung và siết chặt nhiều chế tài đối với các hành vi vi phạm. Theo quy định mới, đơn vị sử dụng lao động vi phạm sẽ bị buộc phải nộp đủ số tiền trốn đóng, chậm đóng, đồng thời nộp thêm số tiền lãi phạt bằng 0,03%/ ngày tính trên tổng số tiền vi phạm.
Đáng chú ý, hành vi trốn đóng BHXH còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự; việc áp dụng biện pháp hình sự trong các trường hợp vi phạm nghiêm trọng được kỳ vọng sẽ chấm dứt tình trạng cố tình chây ỳ trong thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH của doanh nghiệp.
Việc nâng cao chế tài xử phạt không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi người lao động, mà còn hướng đến thiết lập môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng giữa các doanh nghiệp. Một doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về BHXH sẽ phải chi phí cao hơn so với doanh nghiệp trốn đóng, từ đó tạo ra sự bất bình đẳng.
Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, môi trường đầu tư sẽ trở nên minh bạch hơn, đồng thời khẳng định vai trò của BHXH như một trụ cột quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội quốc gia.
Cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, vai trò của cơ quan BHXH tại các địa phương là hết sức quan trọng. Việc theo dõi, thanh tra, kiểm tra, đôn đốc thu nợ cần được thực hiện một cách chủ động, thường xuyên và quyết liệt hơn, thay vì chỉ phản ứng sau khi có khiếu nại từ người lao động.
Luật gia Dương Văn Thuận, tư vấn viên pháp luật thuộc Trung tâm Tư vấn pháp luật, Liên đoàn Lao động Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: "Thực tế qua thụ lý một số hồ sơ khởi kiện dân sự mà người lao động ủy quyền, chúng tôi nhận thấy trong nhiều trường hợp, cơ quan BHXH chưa làm tròn trách nhiệm quản lý, dẫn đến tình trạng người lao động phải tự gánh chịu thiệt thòi trong khi doanh nghiệp vi phạm không bị xử lý thích đáng. Do đó, Cơ quan BHXH quận, huyện phải theo dõi trong việc đôn đốc thu nợ, thanh tra, kiểm tra từ sớm, hạn chế việc người lao động phải gánh thiệt thòi về phía mình".
Bên cạnh sự vào cuộc của cơ quan chức năng, bản thân người lao động cũng cần nâng cao nhận thức pháp lý, chủ động kiểm tra, giám sát quá trình tham gia BHXH của mình. Hiện nay, ứng dụng VssID - Bảo hiểm xã hội số đã giúp người lao động dễ dàng theo dõi lịch sử đóng BHXH, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
Thông qua công cụ này, người lao động có thể kịp thời phát hiện và phản ánh sai phạm của doanh nghiệp với cơ quan chức năng, qua đó tự bảo vệ quyền lợi an sinh của chính mình.
Đại diện Phòng Thanh tra- Kiểm tra Bảo hiểm xã hội khu vực XXVII cho biết, thời gian gần đây nhiều đơn vị và doanh nghiệp trên địa bàn sau khi bị thanh tra, xử phạt vi phạm hành chính đã khắc phục, truy đóng số tiền chậm đóng BHXH, bảo hiểm y tế cho người lao động.
Cụ thể, tính đến đầu tháng 5, BHXH khu vực XXVII đã thu hồi số tiền hơn 12 tỷ đồng chậm đóng BHXH, bảo hiểm y tế từ gần 100 doanh nghiệp, qua đó góp phần hạn chế tình trạng nợ đọng BHXH của doanh nghiệp.
BHXH là chính sách trụ cột do Nhà nước tổ chức, mang tính chất lâu dài và bền vững, vì lợi ích của người lao động và toàn xã hội. Chính vì vậy, không thể để tình trạng vi phạm tiếp diễn, làm suy giảm niềm tin của người lao động vào một thiết chế bảo đảm an sinh quan trọng.
Bảo vệ quyền lợi người lao động không chỉ bảo vệ chính sách an sinh mà còn góp phần củng cố nền tảng phát triển bền vững của đất nước. Đã đến lúc cần xử lý dứt điểm tình trạng doanh nghiệp trốn đóng, chậm đóng BHXH, không để bất kỳ ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình thực hiện công bằng, tiến bộ và an sinh xã hội.
