Nâng cao nhận thức cộng đồng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi

Khoảng trống chăm sóc sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi.

Ngày 10/10 hằng năm được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định là Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng và huy động các nguồn lực để sức khỏe tâm thần trở thành một phần thiết yếu của chăm sóc sức khỏe cho mọi người.

Năm 2026, chiến dịch của WHO có chủ đề “Lắng nghe trải nghiệm thực tế-tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất” (Lived experiences heard: real voices, real change). Thông điệp nhấn mạnh rằng những người từng trải qua các vấn đề sức khỏe tâm thần không chỉ cần được lắng nghe, mà còn phải được tham gia thực chất vào quá trình xây dựng chính sách, thiết kế dịch vụ và đưa ra những quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống của họ.

Theo WHO, có khoảng 14,75% người từ 70 tuổi trở lên trên toàn cầu sống với một rối loạn tâm thần trầm cảm và lo âu. Tổ chức này cũng xác định cô đơn và cô lập xã hội là những yếu tố nguy cơ quan trọng đối với sức khỏe tâm thần ở tuổi già. Do đó, WHO đặt ra yêu cầu chuyển dịch từ mô hình chăm sóc thiên về điều trị tập trung sang chăm sóc lấy con người làm trung tâm, dựa vào cộng đồng và tôn trọng quyền con người, hỗ trợ người cao tuổi duy trì sự tự chủ, các mối quan hệ xã hội, khả năng tham gia đời sống cộng đồng và phẩm giá của mình, thay vì chỉ tập trung xử lý bệnh tật khi đã xuất hiện triệu chứng nghiêm trọng.

Tại Việt Nam, theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 của Tổng cục Thống kê, có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu. Số liệu này cho thấy, già hóa dân số đang trực tiếp tác động đến việc tổ chức đời sống gia đình, thị trường lao động, hệ thống y tế và chính sách an sinh xã hội.

Có một thực tế là, khi đề cập đến chăm sóc người cao tuổi, xã hội thường ưu tiên các vấn đề hữu hình như bệnh tim mạch, đái tháo đường, huyết áp, xương khớp, dinh dưỡng và khả năng vận động mà dễ bỏ qua các vấn đề như tổn thương tâm lý, biểu hiện trầm cảm, lo âu, suy giảm nhận thức, cảm giác vô dụng hay cô lập xã hội. Điều quan trọng chính là việc phát hiện những người có vấn đề về sức khỏe tâm thần để họ được tiếp cận dịch vụ phù hợp, góp phần cải thiện chất lượng sống.

Tiến sĩ tâm lý học Rơ Đăm Thị Bích Ngọc, Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định, phần lớn mọi người hiện nay cho rằng hiện tượng buồn bã, cô đơn, mất ngủ hoặc giảm hứng thú là những biểu hiện đương nhiên của tuổi già. Khi người cao tuổi thường xuyên than phiền, dễ cáu gắt, thu mình hoặc mất động lực sống, những biểu hiện ấy có thể bị quy kết là khó tính, yếu đuối hay suy nghĩ tiêu cực.

Trong khi đó, người cao tuổi lại ngại chia sẻ những khó khăn tinh thần vì sợ bị đánh giá, bị xem là gánh nặng hoặc làm phiền con cháu. Một số người không muốn tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn bởi lo ngại bị gắn nhãn mắc bệnh tâm thần. Hệ quả là các dấu hiệu bất thường có thể bị bỏ qua trong thời gian dài. Trầm cảm, lo âu và các vấn đề tâm lý khác nếu không được phát hiện kịp thời có thể làm giảm khả năng tự chăm sóc, ảnh hưởng đến việc điều trị các bệnh mạn tính và suy giảm chất lượng cuộc sống.

Tiến sĩ Nông Thị Nhung, Học viện Khoa học xã hội, cho rằng tình trạng thay đổi cấu trúc gia đình hiện nay cũng là một thách thức trong chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi. Trong xã hội Việt Nam, từ lâu gia đình giữ vai trò trung tâm chăm sóc người cao tuổi, nhưng quá trình đô thị hóa, di cư lao động đang làm cho quy mô hộ gia đình thu hẹp. Cùng với đó, áp lực mưu sinh đang làm thay đổi điều kiện thực hiện vai trò này của nhiều gia đình. Số lượng người cao tuổi ở một mình, xa con cháu hiện nay đã tăng lên khá nhiều.

Ngoài ra, hệ thống y tế cũng chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi. Việc chăm sóc người cao tuổi cần sự phối hợp giữa y học lão khoa, tâm thần học, tâm lý học, phục hồi chức năng và công tác xã hội. Các biểu hiện liên quan sức khỏe tinh thần như mất ngủ, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, ăn uống kém hay giảm hoạt động có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm bệnh lý thể chất, tác dụng phụ của thuốc, rối loạn tâm thần hoặc suy giảm nhận thức. Nếu chỉ điều trị từng triệu chứng riêng lẻ mà thiếu đánh giá toàn diện, người bệnh có thể không được hỗ trợ đúng nhu cầu.

Báo cáo Mental Health Atlas 2024 của WHO đánh giá, Việt Nam chưa có một chính sách hoặc kế hoạch độc lập về sức khỏe tâm thần dành riêng cho người cao tuổi. Yêu cầu đặt ra là cần tiếp tục củng cố sự kết nối giữa chăm sóc sức khỏe tâm thần và hệ thống y tế cơ sở, đồng thời bảo đảm các chương trình chăm sóc người cao tuổi có nội dung cụ thể về sàng lọc, hỗ trợ tâm lý, điều trị và theo dõi lâu dài. Việt Nam hiện cũng đang thiếu nhân lực chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi, từ đội ngũ bác sĩ chuyên khoa đến nhà tâm lý học, điều dưỡng sức khỏe tâm thần, nhân viên công tác xã hội, cán bộ y tế cơ sở và đội ngũ chăm sóc được đào tạo phù hợp.

Hoàn thiện chính sách theo hướng tích hợp sức khỏe tâm thần vào chăm sóc người cao tuổi.

Việt Nam đã có các định hướng chính sách về chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045. Theo quyết định số 544/QĐ-TTg ngày 25/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ, Tháng 10 hằng năm được chọn là “Tháng hành động vì người cao tuổi Việt Nam”. Đây là cơ sở quan trọng để lồng ghép các chỉ tiêu về sức khỏe tâm thần, chất lượng sống và khả năng tiếp cận dịch vụ vào các chương trình hành động chăm sóc người cao tuổi.

Theo các chuyên gia, các trạm y tế, phòng khám đa khoa và các cơ sở khám chữa bệnh ban đầu phải trở thành những điểm tiếp cận thuận tiện đối với người cao tuổi có vấn đề về sức khỏe tâm thần. Trong các đợt khám sức khỏe định kỳ cho người cao tuổi cần quan tâm hơn đến biểu hiện trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, suy giảm nhận thức, cô lập xã hội và những thay đổi bất thường về hành vi. Cần tăng cường công tác đào tạo về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người cao tuổi để cán bộ y tế có thể nhận biết các dấu hiệu cảnh báo, biết cách trao đổi, đánh giá nguyên nhân và có hướng dẫn chuyển tuyến khi cần thiết. Mô hình chăm sóc tích hợp kết nối bác sĩ đa khoa, chuyên gia tâm thần, nhà tâm lý học và nhân viên công tác xã hội rất cần thiết và hữu ích. Với người cao tuổi khó đi lại hoặc sống ở vùng xa, có thể phát triển hệ thống tư vấn từ xa và các chương trình thăm khám tại nhà, đồng thời bảo đảm tính riêng tư và chất lượng chuyên môn.

Theo Tiến sĩ Rơ Đăm Thị Bích Ngọc, cần phát triển mạng lưới hỗ trợ tâm lý cho người cao tuổi, như phát triển câu lạc bộ người cao tuổi, nhóm đồng đẳng, hoạt động văn hóa nghệ thuật, thể dục phù hợp thể trạng, chương trình tình nguyện và mô hình kết nối liên thế hệ. Các hoạt động này giúp người cao tuổi duy trì quan hệ xã hội, chia sẻ trải nghiệm, học hỏi và tiếp tục đóng góp cho cộng đồng. Đặc biệt quan tâm đến người sống một mình, người mất bạn đời, người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, người khuyết tật, người mắc bệnh mạn tính và người ít có cơ hội tham gia sinh hoạt xã hội.

Mô hình thăm hỏi, kết bạn, hỗ trợ tại nhà và nhóm sinh hoạt nhỏ có thể được triển khai theo điều kiện từng địa phương. Các hoạt động phải đi vào thực chất xuất phát từ nhu cầu thực tế, tránh hình thức hoặc áp đặt người cao tuổi phải tham gia. Đồng thời phát triển các chương trình truyền thông và tập huấn cho người thân, để họ có kiến thức hỗ trợ người cao tuổi, quản lý việc sử dụng thuốc hay nhận biết các tình huống cần hỗ trợ của y tế.

Với người cao tuổi có biểu hiện trầm cảm kéo dài, suy giảm nhận thức hoặc hành vi bất thường, gia đình không nên tự chẩn đoán hay tùy ý sử dụng thuốc an thần. Cần tăng cường cơ chế phòng ngừa và phát hiện bạo hành, bảo vệ người cao tuổi theo nguyên tắc: Sự an toàn và quyền tự quyết phải được đặt lên hàng đầu. Chuyên gia cho rằng, chăm sóc sức khỏe tâm thần người cao tuổi không nhất thiết phải bắt đầu từ những chương trình lớn. Mỗi gia đình có thể dành thêm thời gian trò chuyện, quan tâm đến cảm xúc, tôn trọng ý kiến và khuyến khích ông bà, cha mẹ duy trì các mối quan hệ xã hội. Cộng đồng có thể tạo thêm những không gian giao lưu, học tập và sinh hoạt phù hợp. Khi xuất hiện các dấu hiệu khó khăn tâm lý kéo dài, việc tiếp cận dịch vụ chuyên môn kịp thời là điều cần thiết.