Vừa lo “dọn rác”, vừa phải “trồng hoa”

Sự chú ý trở thành phần thưởng

Một video phản cảm xuất hiện, gây phẫn nộ, bị lên án, cơ quan chức năng vào cuộc, tài khoản bị xử lý hoặc video bị gỡ xuống. Cách xử lý ấy là cần thiết, nhưng nếu chỉ nhìn vào từng video, có thể chúng ta đang bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: Điều gì khiến những nội dung ấy có khả năng thu hút và lan truyền?

Thực tế, điều đáng lo không nằm ở một vài video riêng lẻ, mà ở việc nội dung gây sốc, kích thích tò mò hoặc đánh vào cảm xúc cực đoan có thể được chú ý nhanh hơn, chia sẻ nhiều hơn, từ đó tạo ra lợi ích cho người sản xuất. Khi nội dung lệch chuẩn có thể chuyển hóa thành lượt xem, người theo dõi, quảng cáo hay thu nhập, sự chú ý đã trở thành một dạng phần thưởng.

Ở góc độ tâm lý, Thạc sĩ Nguyễn Viết Hiền, giảng viên Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng: Não bộ con người thường bị thu hút trước bởi những gì nổi bật, mới lạ, bất ngờ và kích thích tò mò, chứ không mặc nhiên ưu tiên những nội dung “đúng” hay “có giá trị”. Một video gây sốc, phản cảm hoặc khơi gợi tranh cãi có thể kích hoạt cảm xúc và sự chú ý trước khi người xem kịp đánh giá nó có thật sự đáng xem hay không. Cơ chế ấy đặc biệt đáng chú ý với video ngắn. Người dùng chỉ cần dừng lại lâu hơn, xem lại, bình luận hoặc chia sẻ, hệ thống đề xuất có thể ghi nhận đó là tín hiệu về sở thích và tiếp tục đưa những nội dung tương tự đến họ. Bà mô tả chuỗi này là: Xem - cảm xúc - vuốt - kích thích mới - lại xem. Khi lặp lại mỗi ngày, hành vi có thể được củng cố.

Ở đây còn có một yếu tố khác: Nhu cầu được công nhận. Mạng xã hội đáp ứng rất nhanh nhu cầu được thể hiện và được ghi nhận của người dùng thông qua lượt thích, bình luận, chia sẻ hay tin nhắn. Khi một nội dung càng gây chú ý và người làm nội dung càng nhận được nhiều phản hồi, sự ghi nhận ấy có thể trở thành một động lực khiến người làm nội dung tiếp tục tìm cách duy trì hoặc gia tăng mức độ chú ý.

Tính năng lặp lại làm thay đổi chuẩn mực

Một câu nói tục, một hình ảnh gây sốc, màn khoe giàu, cổ xúy bạo lực hay chế giễu người khác có thể chỉ gây chú ý trong chốc lát. Nhưng khi những nội dung ấy xuất hiện ngày một dày đặc, câu chuyện không còn nằm ở mỗi video riêng lẻ, mà ở môi trường mà sự lặp lại đó dần tạo ra. Một hành vi từng bị xem là lệch chuẩn, khi liên tục xuất hiện, có thể dần mất khả năng gây sốc; những gì từng bị coi là ngoại lệ có thể dần được cảm nhận như một phần bình thường của đời sống trên mạng.

Từ góc nhìn xã hội học, PGS, TS Trịnh Hòa Bình (nguyên Giám đốc Trung tâm Điều tra dư luận xã hội thuộc Viện Xã hội học Việt Nam) cho rằng, điều đáng lo không chỉ là nội dung lệch chuẩn, mà còn ở tốc độ lan truyền và tần suất xuất hiện của chúng. Những hành vi vốn chỉ tồn tại ở một “góc khuất” có thể nhanh chóng trở thành hiện tượng khi liên tục được nhìn thấy, chia sẻ và bàn luận. Sự lặp lại, vì thế, có thể làm thay đổi cảm giác của cộng đồng về điều gì đáng chú ý hay được chấp nhận.

Thạc sĩ Nguyễn Viết Hiền lưu ý sự tiếp xúc lặp lại cũng có thể tác động đến nhận thức và cảm xúc, dù không phải lúc nào cũng dẫn đến thay đổi hành vi. Một cơ chế đáng chú ý là hiệu ứng tiếp xúc lặp lại: khi thường xuyên gặp một kích thích, con người có thể trở nên quen thuộc hơn với nó, từ đó giảm cảm giác xa lạ và mức độ nhạy cảm. Điều này không có nghĩa xem nội dung bạo lực sẽ khiến một người trở thành người bạo lực. Nhưng nếu cùng một kiểu hành vi, thông điệp hay quan niệm về thành công, nổi tiếng liên tục xuất hiện, tác động của nó không còn được tính bằng từng video riêng lẻ. Như bà Hiền hình dung, một video có thể chỉ là một video; hàng trăm, hàng nghìn video cùng thông điệp có thể trở thành một “môi trường tâm lý”.

Tuy nhiên, tác động ấy không diễn ra theo một công thức cố định. Cùng một nội dung nhưng mức độ ảnh hưởng có thể khác nhau tùy đặc điểm tâm lý, hoàn cảnh sống, tần suất tiếp xúc và cách mỗi người diễn giải điều mình nhìn thấy. Vì thế, điều đáng bàn không phải là quy kết một video có thể “biến đổi” con người, mà là nhận diện tác động tích lũy của cả một môi trường nội dung.

Cái đẹp cũng phải biết cạnh tranh

Vấn đề ấy không chỉ nằm trên lý thuyết. Gần đây, một nữ nhân viên ngân hàng 24 tuổi ở Hà Nội được ghi nhận có những đêm xem video ngắn từ 18 giờ - 4 giờ sáng, tới mức phải tìm đến hỗ trợ tâm lý. TS Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Trường đại học Sư phạm Hà Nội, cũng chia sẻ trường hợp một học sinh nam ở Thanh Hóa dành 8-10 giờ cuối tuần xem các video ngắn về game bạo lực; em dần trở nên quá khích và có hành vi đe dọa bạn. Những trường hợp này cho thấy điều đáng lo không chỉ nằm ở nội dung của từng video, mà còn ở khả năng của vòng lặp video ngắn trong việc giữ người xem ở lại ngày càng lâu, cùng những gì họ tiếp nhận trong vòng lặp ấy có thể tác động đến sự tập trung, cảm xúc và hành vi.

Một nội dung có thể đạt hàng triệu lượt xem nhờ gây tranh cãi, nhưng lượt xem tự nó chưa đồng nghĩa với sự tin tưởng. Trong dòng thông tin dày đặc mỗi ngày, được nhìn thấy mới chỉ là bước đầu. Muốn tạo ảnh hưởng lâu dài, nội dung còn phải tạo dựng được niềm tin của công chúng.

Tuy nhiên, “lấy cái đẹp dẹp cái xấu” không có nghĩa chỉ sản xuất thêm những nội dung đúng đắn rồi chờ công chúng tự tìm đến. Nội dung có giá trị nhưng khô cứng, giáo điều, chậm nhịp sẽ khó cạnh tranh với những sản phẩm được thiết kế để giành sự chú ý. Bảo vệ giá trị, vì thế, phải đi cùng đổi mới cách biểu đạt. Cái đẹp có thể vui, trẻ, dí dỏm, thời thượng, thậm chí gây bất ngờ, hướng đến mục tiêu cuối cùng là để chuyển tải thông điệp về phẩm giá con người và chuẩn mực xã hội.

PGS, TS Trịnh Hòa Bình cho rằng, bên cạnh việc kiểm soát và loại bỏ nội dung độc hại, cần chủ động tạo ra một hệ sinh thái nội dung tích cực đủ mạnh, trong đó lịch sử, văn hóa, tri thức, lối sống đẹp được chuyển hóa thành những sản phẩm số phù hợp với cách tiếp nhận của công chúng hôm nay. Những nhà sáng tạo nội dung tử tế, đặc biệt là người trẻ, cần được coi như một lực lượng văn hóa mới; còn báo chí và truyền thông chính thống cũng phải thay đổi cách kể chuyện để thông tin đúng không tiếp tục rơi vào thế bất lợi trước thông tin sai. Điều đó cũng đặt ra một cách nhìn khác về cuộc cạnh tranh nội dung: Không nên chỉ coi người sáng tạo là những cá nhân chạy theo thuật toán, mà cần nhìn họ như những tác nhân tham gia định hình đời sống văn hóa trên môi trường số.

Tại Hội nghị KOL (người có sức ảnh hưởng) toàn quốc lần thứ II diễn ra đầu tháng 9 với chủ đề “KOL với hành trình kiến tạo niềm tin số”, hơn 1.000 chuyên gia, nghệ sĩ, KOL, nhà sáng tạo nội dung và đại diện các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp đã tham dự. Việc một diễn đàn dành cho những người có sức ảnh hưởng đặt “niềm tin” ở vị trí trung tâm cho thấy câu chuyện về ảnh hưởng số đang được đặt gần hơn với trách nhiệm xã hội. Lượt xem có thể tạo độ phủ, nhưng uy tín được tích lũy qua cách người sáng tạo lựa chọn thông tin, ứng xử với công chúng và chịu trách nhiệm về những gì mình đưa ra.

Nhưng chỉ nỗ lực của người sáng tạo là chưa đủ. Nền tảng, báo chí, cơ quan văn hóa, trường học, doanh nghiệp và cộng đồng đều có vai trò giúp nội dung có giá trị được nhận diện và tiếp cận công chúng tốt hơn. Khi đó, “dọn rác” không còn là toàn bộ câu chuyện. Không gian mạng cần đồng thời được “trồng hoa” - tạo ra nhiều hơn những nội dung có giá trị để chúng không bị lép vế ngay từ đầu trong cuộc cạnh tranh giành sự chú ý. Một không gian số lành mạnh, vì thế, không chỉ được đo bằng việc đã gỡ bỏ bao nhiêu nội dung xấu, mà còn bằng việc những giá trị tốt đẹp có cơ hội được nhìn thấy, được tin tưởng và tạo ra ảnh hưởng hay không.