Tôi luôn gọi Văn Giá là thầy trong giao tiếp, dù chưa học ông một ngày nào. Chúng tôi biết nhau từ lâu lắm, dễ đến hơn 30 năm, từ ngày tôi còn công tác ở Báo Tiền Phong. Văn Giá hay đến tòa soạn cùng nhà thơ Trần Hòa Bình, bấy giờ đang đứng chủ lực một số chuyên mục trên Tiền Phong, trong đó có mục Tầm thư nổi tiếng, tư vấn tình yêu, hôn nhân, gia đình cho thanh niên.
Trần Hòa Bình cũng là người giảng dạy đại học, nhưng tôi chưa bao giờ gọi ông là thầy, bởi con người thi sĩ của ông toát ra từ cách cầm điếu thuốc, nụ cười tủm tỉm và kiểu xưng hô “chú với anh” mang hơi hướng bề trên từng khiến nhiều học trò tự nguyện trở thành đệ tử được thầy “chăn dắt”. Với tôi, Trần Hòa Bình luôn là thi sĩ lãng du, thân mật dịu dàng.
Mỗi lần Văn Giá đi cùng Trần Hòa Bình, thì thấy rõ ông tự nguyện đứng sau người bạn nổi tiếng và tài hoa. Ngày ấy, tóc Văn Giá dày và xoăn, mắt to, vạm vỡ bên cạnh thi sĩ bạn mong manh. Tôi vẫn nhớ nụ cười của ông, tươi, cởi mở và đầy khiêm nhường. Ông cư xử tế nhị, ít khi to tiếng với ai; gặp chuyện nghịch ý, ông thường chủ động nhường nhịn ngay cả khi vẫn bảo lưu quan điểm, rồi tìm một câu nói nhẹ nhàng nào đó khiến hai bên không đi đến căng thẳng.
Một lần tôi và ông được mời làm diễn giả trong Ngày văn học châu Âu, tổ chức tại Trung tâm văn hóa Pháp L’espace Hà Nội. Buổi tọa đàm bàn về văn học Ba Lan và đóng góp của các dịch giả người Việt có công truyền bá một nền văn học lớn của châu Âu vào Việt Nam. Kết thúc, nữ nhân viên Đại sứ quán Ba Lan đưa chúng tôi chút thù lao, trực tiếp bằng tiền mặt. Tôi thấy Văn Giá hơi sững người, thoáng ngần ngại, dường như muốn từ chối, rồi miễn cưỡng nhận. Trên đường về, ngồi cùng xe ô-tô, tôi nhận ra sự băn khoăn có phần căng thẳng của ông. Cuối cùng, ông bật ra thắc mắc: “Không lẽ họ quên? Sao không để tiền trong phong bì cho lịch sự nhỉ...?”. Tôi vội nói: “Thầy ơi, lần trước làm việc với họ, em từng có thắc mắc như thầy. Nhưng họ giải thích đó là quy định minh bạch tài chính của đại sứ quán, tiền luôn phải đưa công khai để tất cả cùng nhìn thấy, chứ không phải quên phong bì đâu”. Mặt Văn Giá trở nên rạng rỡ: “Hay! Văn minh! Bận sau gặp, cho mình gửi lời xin lỗi cô ấy vì đã hiểu lầm!”. Đó là nét phục thiện rất đáng yêu của ông.
Văn Giá sinh năm 1959 tại Bắc Giang, tên đầy đủ là Ngô Văn Giá. Hình như trời sinh ra để ban cho ông làm nghề dạy học. Giọng nói của ông trầm, ấm, truyền cảm, ân cần tự nhiên nên thu hút, chinh phục học sinh trong lúc giảng bài, tất nhiên bằng cả sự uyên bác học thuật nữa. Về học hàm học vị, ông là Phó Giáo sư, Tiến sĩ; từng nhiều năm giảng dạy ở Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng nhà thơ Trần Hòa Bình, trước khi chuyển về Đại học Văn hóa Hà Nội, làm Trưởng khoa Viết văn, báo chí - tiền thân là Trường viết văn Nguyễn Du nổi tiếng, cho đến lúc nghỉ hưu.
Văn Giá đã có công đào tạo nhiều thế hệ học trò, trong số đó nhiều người trở thành những nhà văn, nhà báo vững vàng của làng văn, làng báo nước nhà. Những học trò là đồng nghiệp của tôi, khi nhắc đến “thầy Văn Giá” đều bày tỏ sự trân quý, kính trọng và yêu mến. Chỉ bằng vào điều đó thôi, cũng đủ nói lên ông đã từng là người thầy như thế nào!
Làm thầy giáo và là nhà nghiên cứu lý luận, phê bình văn học nên tôi từng nghĩ ông luôn nghiêm trang, mực thước. Nhưng không phải, trong các cuộc vui ông uống cũng ra trò và tài hoa. Có lần, sau lễ trao giải thưởng Dế mèn của Báo Thể thao Văn hóa, chủ nhà, từng là học trò thầy Giá đã biện ra một mâm cỗ uống mừng thành công của giải. Sau một chầu kha khá, thầy Giá cầm lấy cây đàn ghi-ta. Dưới những ngón tay như múa của thầy, suối nhạc tuôn trào cùng các bài hát một thời thanh niên sôi nổi.
Lăn lộn trong giới văn chương chứ không thuần túy nghiên cứu, ông chơi thân với nhiều người sáng tác và bản thân cũng là một tác giả viết truyện ngắn. Am hiểu nhiều chuyện trong văn giới nên các bài viết của ông luôn dày chi tiết đời sống văn học nước nhà, sâu lắng và tài hoa. Trong việc viết bài, ông là người đúng hẹn, cẩn trọng và cầu thị. Vì lẽ đó, tôi đã kết nối mời ông giữ chuyên mục “Nhà thơ và bài thơ hay” trên báo Nhân Dân hằng tháng.
Cái khó của chuyên mục này như ông thú nhận là “quy định rất nghiêm ngặt: mỗi chân dung không được quá 1.200 chữ” cộng với chọn ra từ 2-3 bài thơ tiêu biểu của tác giả. “Viết ngắn mà vẫn bảo đảm các ý cốt yếu, hấp dẫn, có khả năng mở ra những lớp nghĩa, những thảo luận ở người đọc mới được coi là thành công. Tôi xem những bài viết này như là cách tu tập thực hành viết ngắn, mong cầu đạt được phần nào nội hàm trong câu nói của cổ nhân: Văn hay chẳng lọ là dài”...
Văn Giá trước hết là một người nghiên cứu và truyền đạt văn chương. Viết về thơ và nhà thơ, quan trọng nhất phải chọn được ra những câu thơ hay, chứng tỏ gu thẩm mỹ cao và năng lực thẩm thấu những tinh thể văn chương lấp lánh đang ẩn trong vỏ ngôn ngữ hoặc cấu trúc bài thơ. Ông đã sở hữu phẩm chất đó và làm được những điều đó một cách thuyết phục.
Trong hơn hai năm, ông đã dựng 24 chân dung nhà thơ và các bài thơ hay trên Nhân Dân hằng tháng. Với những nhà thơ đã thành danh, qua nghiên cứu cẩn trọng của Văn Giá chúng ta biết thêm nhiều điều mới mẻ về con người, đời sống đặc sắc và đóng góp thơ ca của họ. Đó là Văn Cao “ngày đêm làm ngọc”; Phùng Khắc Bắc, “Một chấm xanh”; Nguyễn Hoàng Sơn, thơ viết cho thiếu nhi và...; Phạm Công Trứ nhìn qua những câu thơ hay; Thơ Trần Hùng, một cõi u huyền...
Nhưng Văn Giá còn làm được nhiều hơn thế cho văn học, đó là phát hiện, phân tích từng thành công bước đầu của các tác giả trẻ hoặc năng lực sáng tạo tiềm ẩn trong họ, cho phép chúng ta hy vọng về những mùa màng văn chương trong tương lai. Ông cổ vũ cho cái mới, nhưng đồng thời cũng đưa ra những lý giải nghề nghiệp để những người trẻ đứng vững trên mặt đất mà vẫn bay cao, bay xa trong bầu trời thi ca. Có thể kể đến các bài viết: Những cánh chim bay tìm mây ấm (về nhà thơ Trang Thanh); Nhủ lòng vượt lên những phôi pha (về nhà thơ Trần Ngọc Mỹ); Thơ của những xuân thì (về nhà thơ Nguyễn Hồng); Thơ Bình Nguyên Trang: tận cùng tính nữ; “Cõng lời thương trên lưng” (về nhà thơ Phùng Hương Ly)... Dường như ông “ưu ái” các nhà thơ nữ hơn, nhưng điều đó cũng phản ánh thực trạng “nữ thịnh” trên thi đàn những năm gần đây.
Từ 24 chân dung này, cùng với 5 bài viết đã công bố trên các ấn phẩm khác, Văn Giá tập hợp thành cuốn sách “Người thơ trong cõi thơ”. Ngay cái cách chọn tên sách cũng cổ điển và kỹ lưỡng đúng phong thái một nhà giáo và một nhà phê bình văn học. Và ông như thường lệ, vẫn luôn rất đáng mến khi mời mọi người bước vào trang sách của mình bằng lời cảm ơn khiêm nhường “các nhà thơ đã chấp nhận bài viết chân dung nhỏ bé của tôi, hào hiệp cho phép tôi sử dụng những bài thơ tiêu biểu của mình”.
