Trong hàng chục công trình ảnh, thơ, biên khảo văn hóa do ông thực hiện dọc hành trình nghề nghiệp của mình, không chỉ dừng lại ở giá trị tư liệu đơn thuần. Đó là sự giao thoa nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ nhiếp ảnh, văn học và những rung cảm sâu thẳm của một trái tim yêu nghề sâu sắc. Cuộc trò chuyện của chúng tôi với nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Hoàng Kim Đáng mở ra những bài học nghề nghiệp, trách nhiệm và tâm huyết dành cho lớp trẻ cầm bút, cầm máy hôm nay.
Từ tọa độ lửa Trường Sơn…
Phóng viên: Thưa ông, nhắc đến Hoàng Kim Đáng, người ta nhớ ngay đến một phóng viên chiến trường từng trải qua 9 năm ròng rã trên con đường Trường Sơn huyền thoại. Giữa ranh giới sống chết ở những tọa độ lửa, điều gì khiến ống kính máy ảnh của ông bị thu hút và lưu nhớ?
NSNA Hoàng Kim Đáng: Tôi vào chiến trường từ năm 1965 đến năm 1974. Trước đó tôi là một giáo viên. Khi khoác áo lính công binh, tôi có 3 năm làm nhiệm vụ mở đường, rà phá bom nổ chậm ở những trọng điểm ác liệt nhất của Tuyến đường 559. Chính những ngày tháng sống, chiến đấu cùng anh em công binh, thanh niên xung phong đã cho tôi cách nhìn con người trong chiến tranh. Đồng đội thương “ông giáo”, có ấm trà ngon cũng gọi, có hiểm nguy thì che chở. Sự gắn bó máu thịt ấy đi vào ống kính của tôi một cách tự nhiên.
Khi cầm máy ảnh ở chiến trường, tôi không tập trung vào sự khốc liệt của súng ống, đạn bom mà hướng ống kính vào con người. Tôi chụp thần thái, nụ cười, ánh mắt và tâm hồn của người lính, người nữ thanh niên xung phong giữa khung cảnh cái chết luôn rình rập. Tôi muốn lưu giữ sự lạc quan, vẻ đẹp tâm hồn kiên cường của dân tộc. Hồi đó gian khổ lắm, phim ảnh hiếm hoi, dụng cụ rửa ảnh thiếu thốn, nhưng mỗi lần bấm máy là một lần trái tim rung lên. Sau chiến tranh, dù nhiều phim tư liệu bị thất lạc, tôi vẫn giữ lại được hơn một trăm file ảnh gốc. Nhờ đó mà về sau mới có bộ sách ảnh Đường Hồ Chí Minh trong chiến tranh được xuất bản bằng ba ngôn ngữ. Nếu không chụp bằng tất cả tình yêu thương đồng đội, bằng trái tim người trong cuộc, làm sao có được những khoảnh khắc sống mãi với thời gian?!
- Không chỉ có ký ức chiến tranh, ông còn được biết đến là tác giả của hàng trăm bức ảnh chân dung độc đáo về các danh nhân, văn nghệ sĩ lớn. Bí quyết nào giúp ông “bắt” được đúng những khoảnh khắc phác họa thần thái của những tên tuổi lớn ấy?
Muốn chụp được một tấm ảnh chân dung sống được với thời gian, người nghệ sĩ nhiếp ảnh tuyệt đối không thể là một anh thợ bấm máy thụ động. Anh phải là người đạo diễn và quan trọng hơn phải hiểu sâu sắc về cuộc đời, nhân cách, cả những nốt trầm trong số phận nhân vật.
Như khi tôi chụp Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tôi hiểu tầm vóc vĩ đại của ông, nhưng tôi cũng thấu hiểu cả những khoảng lặng nhẫn nại, nhân văn trong cuộc đời ông. Tấm ảnh Đại tướng giơ tay chào với nụ cười thanh thản - bức ảnh mà chính Đại tướng lúc sinh thời nói rằng ông thích nhất trong hàng chục nghìn bức ảnh của các phóng viên trong và ngoài nước - là kết quả của sự thấu hiểu ấy. Bức ảnh được chụp khi ông 80 tuổi. Tôi đã thưa với Đại tướng, hôm nay tôi muốn chụp một bức ảnh mà trong khuôn hình chỉ có một mình Đại tướng, nhưng ngoài khuôn hình là hàng triệu đồng bào đang hô vang Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp! Ông mỉm cười và khoảnh khắc ấy ra đời.
Hay như nhà văn Nguyễn Tuân, một người nổi tiếng xông xáo, cá tính và cực kỳ khắt khe. Nhưng tôi có đến mấy bức ảnh chụp ông, vì giữa chúng tôi có sự thấu hiểu sâu sắc. Hoặc trường hợp nhạc sĩ Văn Cao, khi tôi viết và chụp về ông, tôi không chỉ ca ngợi tài năng âm nhạc. Tôi muốn lớp trẻ hiểu được sự điềm tĩnh và bản lĩnh kiên cường của một người nghệ sĩ lớn qua những thăng trầm của lịch sử. Mỗi chân dung là một câu chuyện đời, phải dùng vốn sống, sự chân thành và tình cảm thật sự mới “bắt trúng” được thần thái của họ.
... đến trăn trở làm nghề
- Thưa ông, ngày nay với sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ có thể tạo ra những bức ảnh đẹp mắt hoặc dựng lại hình ảnh quá khứ chỉ trong vài giây. Đứng ở góc độ một nghệ sĩ nhiếp ảnh gạo cội, ông nhìn nhận thế nào về sự khác biệt giữa sản phẩm công nghệ và việc sáng tạo “thủ công” bằng trái tim của thế hệ ông?
Tôi có theo dõi và biết công nghệ bây giờ rất hiện đại. Nhưng tôi khẳng định: Công nghệ hay máy móc tinh vi đến đâu cũng không bao giờ thay thế được con người!
Cái gì ra đời từ bộ óc, con mắt và nhịp đập trái tim của người nghệ sĩ thì đó mới là máu thịt, là tài năng và bản sắc. AI có thể tạo ra một bức ảnh lung linh, nhưng AI làm sao có được sự rung động trước nỗi đau của một chiến sĩ vừa ngã xuống? Làm sao AI cảm nhận được sự bao dung trên nét mặt Đại tướng Võ Nguyên Giáp hay thần thái ngang tàng mà ưu tư của cụ Nguyễn Tuân? Máy móc không có ký ức, không có tình yêu thương và không biết hy sinh. Những khoảnh khắc lịch sử, những giá trị nhân văn được ghi lại bằng mồ hôi, thậm chí bằng máu của người cầm máy thì công nghệ mãi mãi chỉ là phương tiện hỗ trợ.
- Từ hành trình nghề nghiệp đã lưu lại nhiều dấu ấn đậm nét trong báo chí và nghệ thuật, ông có điều gì chia sẻ với những người làm báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh trẻ hiện nay?
Thế hệ chúng tôi ngày trước hầu như không được đào tạo bài bản qua trường lớp báo chí chính quy như các bạn trẻ bây giờ, nhưng lại có một điều đặc biệt: Chúng tôi “thần thánh hóa” nghề nghiệp của mình. Mỗi cuộc hội thảo, mỗi triển lãm, chúng tôi đi xem rất kỹ, ghi chép cẩn thận, trăn trở suy nghĩ rất nhiều rồi mới dám đặt bút viết hay bấm máy. Lời văn viết ra, tấm ảnh đưa lên báo phải có sức nặng, phải đúng và phải tử tế.
Các bạn trẻ ngày nay rất thông minh, giỏi ngoại ngữ, tiếp cận công nghệ cực nhanh. Nhưng tôi nhận thấy một bộ phận làm nghề thiếu đi sự tâm huyết và tự trọng nghề nghiệp. Hãy làm nghề bằng một cái tâm trong sáng và sự tôn trọng độc giả. Muốn tác phẩm của mình sống được trong lòng công chúng, anh phải sống sâu sắc với đời, phải coi mỗi bài viết, mỗi tấm ảnh là một phần máu thịt của chính mình.
- Ở tuổi ngoài 80, trong căn nhà nhỏ, ông vẫn miệt mài tự tay phân loại tư liệu, làm thơ, biên soạn các bộ tác phẩm lớn hằng ấp ủ. Nguồn năng lượng nào để giữ được ngọn lửa sáng tạo bền bỉ như vậy, thưa ông?
Tôi làm việc vì tình yêu với cái đẹp và trách nhiệm với ký ức dân tộc. Tôi đang gấp rút hoàn thiện cuốn sách ảnh Việt Nam, đất nước tôi bằng ngôn ngữ nhiếp ảnh, cùng bộ tư liệu quý về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Tôi tự bỏ tiền, tự làm tư liệu, tự phát hành. Cả đời tôi đã được nhân dân, được chiến trường, được các thế hệ đàn anh nuôi dưỡng tâm hồn. Nếu bây giờ không nỗ lực để lại những tư liệu chân thực ấy cho mai sau thì mình có lỗi với thời đại. Còn sức lực ngày nào, tôi còn cầm bút, cầm máy, để tiếp tục tri ân cuộc đời này.
- Trân trọng cảm ơn ông!
Nhà báo, NSNA Hoàng Kim Đáng sinh năm 1942, quê Hưng Yên, nguyên giáo viên, chiến sĩ công binh, phóng viên chiến trường (1965-1974); từng công tác tại Báo Văn nghệ, Báo Người Hà Nội, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam và Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương). Ông là tác giả của hàng chục tập sách ảnh, thơ, biên khảo nghệ thuật. Nổi bật là các tác phẩm: Đường Hồ Chí Minh trong chiến tranh (sách ảnh), Thăng Long - Hà Nội Việt Nam (tập bút ký và hình ảnh), Tỏa sáng đất trời Nam (40 chân dung danh nhân, văn nghệ sĩ), cùng nhiều bộ ảnh chân dung về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà văn Nguyễn Tuân, nhạc sĩ Văn Cao, nhà thơ Tố Hữu, họa sĩ Bùi Xuân Phái...
