Ngày nay, mạch nguồn văn hóa, tinh thần học vấn ấy tiếp tục được phát huy, là nền tảng để thế hệ trẻ vươn lên, giữ gìn, lan tỏa.
Nơi sản sinh nhiều bậc hiền tài
Truyền thống hiếu học, trọng khoa bảng của làng Vị Hoàng bắt nguồn từ thời Trần (thế kỷ XIII-XIV). Năm 1262, vua Trần thăng làng Tức Mặc thành phủ Thiên Trường, xây dựng nơi đây thành trung tâm quyền lực như một kinh đô thứ hai. Đến năm 1381, triều Trần lập nhà học Văn Hưng để đào tạo quan lại, đưa Thiên Trường trở thành trung tâm giáo dục Nho học lớn của cả nước. Từ đó, nhiều danh tướng, danh thần, bậc hiền tài đỗ đạt cao, làm quan dưới các triều Lê, Nguyễn, góp công giúp dân, giúp nước.
Thời Nguyễn, nơi đây tiếp tục là trung tâm khoa cử với Trường thi Hương Nam Định (1825- 1915), mỗi kỳ thi, sĩ tử từ khắp nơi đổ về. Tính từ khoa thi năm 1843 Trường Thi Hương Nam Định sau là trường Hà Nam đã lấy đỗ 1.083 vị cử nhân, chiếm 20% tổng số cử nhân triều Nguyễn lấy đỗ. Bên cạnh đó, ngoài hệ thống trường lớp do nhà nước phong kiến thành lập, Vị Hoàng còn có các trường tư được mở ra để khuyến khích việc học hành, thi cử, đáp ứng nhu cầu học tập của người dân.
Theo ông Nguyễn Văn Thư, Nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Nam Định (cũ), tinh thần trọng học, hiếu học được người dân Vị Hoàng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tiến sĩ Trần Thọ Quế, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ năm 1721 là người mở đầu truyền thống khoa bảng của làng. Sau khi làm quan, ông về quê mở trường dạy học, tạo tiền đề cho nhiều lớp sĩ tử sau này. Tiếp đó, các dòng họ hiếu học lớn như: Trần, Nguyễn, Phạm, Vũ của làng có người đỗ đạt, tài học lưu danh bia đá làm rạng danh quê hương.
Năm 1865, làng Vị Hoàng được đổi tên thành làng Vị Xuyên và trở thành đô thị sầm uất, trên bến dưới thuyền với các con phố như Hàng Cót, Hàng Nâu, Hàng Sắt, Bến Ngự. Ngày nay, ngôi nhà số 7, phố Bến Ngự, phường Nam Định, nơi cụ Trần Bích San sinh ra, lớn lên vẫn được bảo tồn nguyên vẹn và được xếp hạng di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia. Ngôi nhà này cũng là nơi thành lập Chi hội đầu tiên của Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội Nam Định (cũ), nơi hoạt động cách mạng của các văn thân yêu nước thời kỳ chống Pháp.
Theo gia phả họ Trần ghi lại, năm 1864, Trần Bích San đỗ đầu liền 3 khoa thi Hương, thi Hội, thi Đình, được vua Tự Đức khen ngợi: “Nhất cử đăng khoa thiên hạ hữu. Tam nguyên liên trúng quốc triều vô” (nghĩa là một lần đi thi đỗ, thiên hạ thường có. Đỗ đầu liền ngay cả ba khoa thi, trong triều chưa có).
Anh Trần Văn Đức, hậu duệ dòng họ Trần cho biết, ngôi nhà số 7 Bến Ngự được xây dựng năm 1849 do cụ Trần Đình Lâm-ông nội của Tam nguyên Trần Bích San dựng nên. Cụ Đình Lâm là một thầy đồ nổi tiếng, đã truyền dạy và hun đúc tinh thần hiếu học cho con cháu. Cha của cụ Trần Bích San là cụ Trần Doãn Đạt thi đỗ Phó bảng, làm quan án sát xứ Tuyên Hóa và Tam nguyên đất Vị Xuyên Trần Bích San được vua Tự Đức ban tên Trần Hy Tăng, kỳ vọng ông sẽ giúp nước như danh sĩ Vương Tăng đời Tống. Trải qua tám thế hệ, con cháu trong dòng họ vẫn kế thừa, phát huy truyền thống hiếu học của cha ông.
Cũng trên mảnh đất này, nhà thơ Trần Tế Xương (Tú Xương), một tài năng văn chương xuất sắc, được xem là “cây bút trào phúng lớn của văn học Việt Nam”. Dù nhiều lần lận đận trên con đường thi cử, ông vẫn giữ vững tinh thần hiếu học và thi đỗ tú tài. Ngôi nhà số 280 phố Minh Khai, xưa là phố Hàng Nâu, nơi ông và gia đình từng sinh sống, nay trở thành nhà lưu niệm Tú Xương, là điểm đến quen thuộc của du khách yêu thơ và người dân. Hiện mộ thi sĩ được đặt trang trọng trong công viên Vị Xuyên.
Chị Vũ Thị Tuyết Mai, hướng dẫn viên của Ban Quản lý Di tích Đền Trần-Chùa Tháp, phường Nam Định cho biết, nhà thơ Tú Xương xuất thân trong gia đình có truyền thống hiếu học. Sự nghiệp thơ văn của ông rất phong phú, bao gồm chữ Hán, chữ Nôm với các thể loại như: Thơ Đường luật thất ngôn bát cú, tuyệt cú, phú, văn tế, câu đối,… Ông là tấm gương của tinh thần hiếu học và đã để lại cho đời sau hơn 150 bài thơ; được suy tôn là bậc “Thần thơ Thánh chữ”, là một trong 5 nhà thơ lớn của dân tộc.
Tiếp tục kế thừa, phát huy
Ngày nay, trên vùng đất Vị Xuyên, phường Nam Định, vẫn còn nhiều di tích, đình chùa, nhà thờ họ, khu lưu niệm được bảo tồn, gắn liền với truyền thống hiếu học và tinh thần yêu nước, trở thành điểm đến văn hóa-lịch sử, là nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
“Truyền thống hiếu học của làng được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi độ Xuân về, làng thường tổ chức các lễ hội như: vinh quy bái tổ, mừng thọ các bô lão, nhất là vào ngày mùng 10 tháng Giêng-ngày được coi là “mở cửa trời”, con cháu khắp nơi tụ họp về đình dâng hương tưởng nhớ tiên tổ, tri ân người học giỏi, người đỗ đạt. Những phong tục ấy không chỉ thể hiện lòng tôn kính tổ tiên và truyền thống khoa bảng của quê hương, mà còn là nguồn động viên để các thế hệ con cháu noi gương, tiếp tục học tập, rèn luyện, phát huy tinh thần hiếu học của làng”, ông Vũ Đình Đức, Ban Quản lý đình làng Vị Xuyên chia sẻ.
Theo ông Phạm Xuân Thụ, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Nam Định, Vị Hoàng là một trong những vùng đất học nổi tiếng thành Nam (thành phố Nam Định cũ), nơi sản sinh nhiều nhân tài, đặc biệt là các thi sĩ nổi tiếng, như: Vũ Công Tự, Trần Tích Phiên, Phạm Ứng Thuần… về sau có nhiều nhà cách mạng, nhà văn hóa lớn. Kế thừa và phát huy truyền thống lịch sử, phường Nam Định hiện nay là nơi có nhiều di tích lịch sử, tín ngưỡng tâm linh, văn hóa truyền thống; là nơi lưu giữ dấu ấn của những bậc tiền nhân, khoa bảng và nhà cách mạng yêu nước lỗi lạc, nhân vật lịch sử của dân tộc. Công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử đó luôn được các cấp, ngành quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo.
Thời gian tới, phường sẽ đẩy mạnh truyền thông, quảng bá hình ảnh vùng đất hiếu học qua các sự kiện văn hóa-giáo dục như: Hội thảo, tọa đàm, ngày hội sách, ngày hội tìm hiểu lịch sử dân tộc. Đồng thời, chú trọng đổi mới công tác bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản vật thể, phi vật thể, nhất là các di tích cấp quốc gia, danh lam thắng cảnh, gắn với phát triển kinh tế-du lịch bền vững. Các đơn vị chức năng xây dựng các tour, tuyến du lịch kết nối điểm văn hóa-lịch sử trên địa bàn với các điểm du lịch khác thành một tour trong hành trình khám phá du lịch của đất nước Việt Nam, để mở rộng không gian phát triển du lịch của địa phương...
Tinh thần hiếu học, khoa bảng và văn hiến của vùng đất Vị Hoàng xưa vẫn hiện hữu trong đời sống văn hóa của người dân hôm nay. Câu ca “Nên ra thì hóa tứ linh, chẳng nên cũng hóa ông Lềnh Vị Xuyên” luôn được lưu truyền qua các thế hệ, thể hiện niềm tự hào. ý chí vươn lên, niềm tin vào giá trị tri thức-nền tảng hun đúc cốt cách văn hóa, tinh thần đặc trưng của con người vùng đất này.
