Trên những cánh đồng hôm nay, nguồn lực mạnh mẽ ấy đang tiếp tục được làm mới bằng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và hành trình hướng tới nền nông nghiệp xanh, nông nghiệp công nghệ cao trong kỷ nguyên phát triển mới.
Sức sống bền bỉ trên những cánh đồng
Một buổi chiều cuối năm, trên cánh đồng của xã Đông Hưng, tỉnh Hưng Yên, lão nông Nguyễn Văn Mạ đứng tựa cán cuốc, nhìn thửa ruộng lúa đã được cắm biển vùng trồng, gắn mã truy xuất. Xa xa, máy gặt đập liên hợp chờ sẵn, còn chiếc drone vừa hạ cánh sau một vòng bay kiểm tra sâu bệnh.
“Ngày trước, trồng lúa ở cánh đồng thẳng cánh cò bay không đủ ăn. Giờ trồng lúa mà người ta hỏi trồng theo quy trình nào, phát thải ra sao”, ông cười, giọng chậm rãi: “Nông dân như tôi không nghĩ có ngày hạt gạo lại đi xa đến thế”.
Trước năm 1986, nông nghiệp Việt Nam vận hành theo mô hình tập trung quan liêu, bao cấp. Hợp tác xã giữ vai trò chủ đạo, nhưng cơ chế quản lý cứng nhắc đã triệt tiêu động lực lao động. Ruộng là của chung, sản phẩm chia theo công điểm, người nông dân không có quyền quyết định giống, mùa vụ hay đầu ra.
“Cha chung không ai khóc” - câu nói cửa miệng thời ấy - phản ánh đúng thực trạng sản xuất trì trệ, năng suất thấp. Ông Mạ nhớ lại những năm cuối thập niên 1970, đầu 1980: cả làng ra đồng cùng lúc, về cùng lúc, cuối vụ chia thóc vẫn thiếu. Có năm, bát cơm độn khoai, độn sắn trở thành chuyện thường ngày. Khi ấy, tỷ lệ đói nghèo của cả nước lên tới gần 70%, mỗi năm Việt Nam phải nhập khẩu hàng triệu tấn lương thực để cứu đói. Nông nghiệp vốn là sinh kế của đa số dân cư lại trở thành điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế.
Bước ngoặt đến từ những thử nghiệm “khoán chui” ở cơ sở, rồi Chỉ thị 100 năm 1981 và đỉnh cao là Nghị quyết 10 năm 1988. Lần đầu tiên, hộ nông dân được thừa nhận là đơn vị kinh tế tự chủ, được giao quyền sử dụng đất lâu dài và quyền quyết định sản xuất.
Với ông Mạ, đó là khoảnh khắc đổi đời: “Ruộng về tay mình, làm nhiều hưởng nhiều. Lúc ấy mới tin nghề nông có tương lai”. Sức sản xuất được giải phóng gần như ngay lập tức. Chỉ sau 1 năm thực hiện Khoán 10, Việt Nam từ nước thiếu ăn đã có gạo xuất khẩu - một bước ngoặt mang tính lịch sử. Từ đây, nông nghiệp trở thành nền tảng bảo đảm an ninh lương thực và ổn định xã hội trong suốt tiến trình Đổi mới.
"Trụ đỡ" vững chắc và vị thế cường quốc nông sản
40 năm qua, nông nghiệp Việt Nam tăng trưởng ổn định và sức chịu đựng cao trước biến động. Bình quân giai đoạn 2011-2022, GDP nông nghiệp tăng khoảng 2,84% mỗi năm - mức không cao so với công nghiệp, nhưng đủ để giữ vai trò “trụ đỡ” mỗi khi nền kinh tế gặp sóng gió.
Trong các cuộc khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế hay đại dịch, khi nhiều lĩnh vực chững lại, thì những cánh đồng vẫn vào vụ, chuồng trại vẫn đỏ lửa, nguồn cung lương thực không đứt gãy. Nông nghiệp không chỉ nuôi sống hơn 100 triệu dân, mà còn giữ ổn định xã hội, tạo sinh kế cho phần lớn cư dân nông thôn và cung cấp nguồn lực cho công nghiệp chế biến, xuất khẩu.
Những con số cho thấy rõ sức sống ấy. Nếu năm 1986, kim ngạch xuất khẩu nông sản chỉ đạt 486 triệu USD, thì đến năm 2000 đã là 4,2 tỷ USD, năm 2023 đạt 53 tỷ USD - gấp gần 110 lần sau gần 4 thập kỷ. Năm 2024, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lập kỷ lục 62,5 tỷ USD, mức tăng trưởng cao nhất trong hơn 20 năm. Năm 2025, giữa bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, kim ngạch vẫn đạt hơn 70 tỷ USD, tiếp tục là điểm tựa của cán cân thương mại.
Cùng với tăng trưởng là những chuyển biến xã hội sâu sắc. Nhờ nông nghiệp phát triển ổn định, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cả nước giảm từ 9,15% năm 2016 xuống còn 3,37% năm 2023; riêng khu vực nông thôn giảm từ 11,83% xuống còn 4,77%. Hạt gạo không chỉ nuôi sống người dân trong nước, mà còn góp phần bảo đảm an ninh lương thực toàn cầu.
Nông dân mới và xu hướng xanh hóa, số hóa
Nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nguyễn Xuân Cường khẳng định, tư duy “Tam nông” luôn giữ vị trí chiến lược xuyên suốt trong định hướng của Đảng. Từ dấu mốc Khoán 10 giải phóng sức sản xuất, đến Nghị quyết Trung ương 7 khóa X và gần đây là Nghị quyết Trung ương 5 khóa XIII, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn luôn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu trong tiến trình công nghiệp hóa đất nước. Từ những mảnh ruộng nhỏ lẻ, nông nghiệp Việt Nam đã bước sang giai đoạn tổ chức chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng và thương hiệu.
Hạt gạo không còn chỉ là gạo trắng giá rẻ, mà là gạo thơm, gạo đặc sản; trái cây không chỉ bán tươi, mà đi kèm mã vùng trồng, tiêu chuẩn môi trường và trách nhiệm xã hội.
Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng: “Đây là bước chuyển thứ hai của nông nghiệp Việt Nam. Giai đoạn đầu là bảo đảm sản lượng. Giai đoạn tiếp theo là định vị sản phẩm Việt trên bản đồ chất lượng. Trước đây, chỉ cần bán được hàng, giờ là chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc, hợp đồng xuất khẩu”.
Chuyển biến ấy từ những thửa ruộng, vườn cây - nơi người nông dân buộc phải thay đổi nếu không muốn bị bỏ lại phía sau. Ông Mạ vẫn nhớ rất rõ thời mình làm lúa theo kiểu “mạnh ai nấy làm”. Mỗi nhà vài sào ruộng, giống mỗi nơi một khác, được mùa thì rớt giá, mất mùa thì trắng tay.
Nhưng khoảng hơn chục năm trở lại đây, nhiều nơi, ruộng đất không còn manh mún, riêng lẻ. Những cánh đồng được dồn điền đổi thửa, thống nhất giống, lịch thời vụ, quy trình canh tác. Doanh nghiệp về tận xã ký hợp đồng bao tiêu. Lúa không chỉ được cân ký, mà còn được kiểm tra độ ẩm, dư lượng, vùng trồng.
Theo ông Bùi Bá Bổng, nguyên Thứ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chính chất lượng, công nghệ và giống mới đã tạo ra bước chuyển mình này. Đó là động lực then chốt giúp lúa gạo Việt Nam bước vào một kỷ nguyên mới - nơi phát thải thấp hơn, giá trị cao hơn và chuỗi giá trị toàn cầu được hình thành.
Thực tế cho thấy, ở những vùng trồng theo quy trình xanh, giá lúa cao hơn thị trường 500-700 đồng mỗi kg, doanh nghiệp bao tiêu ổn định, sản phẩm có thể vào các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU.
'Nông nghiệp - nông dân - nông thôn là trụ đỡ cho nền kinh tế', là 'điểm sáng rực rỡ' của đất nước trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động.
-------------
Thủ tướng Phạm Minh Chính
Thủ tướng Phạm Minh Chính nhiều lần khẳng định: “Nông nghiệp - nông dân - nông thôn là trụ đỡ cho nền kinh tế”, là “điểm sáng rực rỡ” của đất nước trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động. Nhưng Thủ tướng nhấn mạnh: trong kỷ nguyên mới, nông nghiệp phải có những bước đột phá mạnh mẽ hơn, dựa trên khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, để không chỉ bền vững mà còn đủ sức bứt phá cùng nền kinh tế.
Đáp lại kỳ vọng về sự đột phá đó, hơi thở của cuộc cách mạng số đã bắt đầu lan tỏa đến tận tay những người nông dân chân lấm tay bùn. Giữa cánh đồng lúa ở Đồng Tháp, ông Nguyễn Văn Tư không còn ra đồng với mỗi chiếc nón lá và cây cuốc như trước. Trong túi áo là chiếc điện thoại thông minh - “vật bất ly thân” của một nông dân thời công nghệ. Trên màn hình nhỏ, ông theo dõi lịch phun thuốc bằng drone, dự báo mưa nắng từng giờ, thậm chí cả thông tin lô hàng gạo của hợp tác xã đang chờ xuất khẩu.
Ông chia sẻ: “Giờ làm nông mà không hiểu công nghệ, không hiểu thị trường thì thua. Không chỉ coi trời đất, mà phải coi cả luật chơi của thế giới”.
Cuộc cách mạng công nghệ đang hiện diện rõ nét trên đồng ruộng. Drone phun thuốc đã trở nên quen thuộc ở Đồng Tháp, An Giang, giúp giảm tới 90% lượng nước, 30% thuốc bảo vệ thực vật, giải bài toán thiếu lao động và bảo vệ sức khỏe nông dân.
AI bắt đầu được ứng dụng để giám sát sâu bệnh, tối ưu tưới tiêu, tiến tới nền nông nghiệp chính xác. Nông nghiệp công nghệ cao còn mở ra một “địa hạt” mới: tín chỉ carbon.
Việt Nam được ước tính có thể tạo ra khoảng 57 triệu tín chỉ carbon mỗi năm trong nông nghiệp. Đề án phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đang giúp nông dân vừa giảm chi phí, tăng lợi nhuận, vừa tham gia thị trường carbon toàn cầu - điều mà vài năm trước còn nằm ngoài sức tưởng tượng của người trồng lúa.
