Sự chuyển mình này không chỉ dừng lại ở những con số lợi nhuận tăng, mà còn là lời khẳng định đanh thép cho xu hướng tất yếu: Muốn đi xa và bền vững, nông nghiệp phải xanh và tử tế với môi trường.
Tư duy "xanh" trên cánh đồng
Chúng tôi gặp lại chú Lê Minh Dũng ở Ấp 6, La Cua, xã Biển Bạch, tỉnh Cà Mau. Chú Dũng là điển hình cho thế hệ nông dân dám thay đổi, dám làm giàu trên ruộng lúa, cánh đồng. Với 6ha đất canh tác của gia đình, vụ này, chú dành 2ha để trồng lúa, năng suất bình quân đạt hơn 6,5 tấn/ha. Dưới mặt nước ruộng lúa, chú nuôi tôm càng xanh, năng suất đạt gần 300kg/ ha. Tay mân mê những hạt lúa chắc mẩy, chú Dũng khoe: “Dù chưa thu hoạch hết tôm càng, vụ này nguồn thu đã được hơn 200 triệu đồng. Tính tổng cả năm, 6ha đất mang về cho gia đình tôi không dưới 700 triệu đồng”. Điều khiến chú Dũng tâm đắc nhất không chỉ nguồn lợi mang lại mà là sự yên tâm. “Nhà tôi nuôi tôm sạch, trồng lúa sạch, tuyệt đối không phun thuốc cỏ trên bờ, không dùng thuốc hóa học. Nuôi tôm sử dụng toàn chế phẩm sinh học. Ăn hạt lúa mình làm ra cảm thấy rất yên tâm, không lo độc hại”, chú Dũng bộc bạch.
Câu nói mộc mạc của lão nông Lê Minh Dũng chứa đựng cả một triết lý sống. Đó là sự tử tế với đất đai, với môi trường và với chính sức khỏe của cộng đồng. Nhưng chú Dũng không phải là trường hợp cá biệt. Chỉ với 1ha canh tác theo hướng sạch, vụ mùa này, gia đình ông Huỳnh Anh Dũng (cùng ấp) thu lợi khoảng 40 triệu đồng. “Lúa trúng khoảng hơn 6 tấn/ ha, tôm càng thu được 400kg/ ha, Tết này vui hơn hẳn”, ông Huỳnh Anh Dũng phấn khởi cho biết.
Sự thay đổi trên những cánh đồng Cà Mau hôm nay chính là cuộc cách mạng về nhận thức. Tại Biển Bạch, sản xuất xanh không còn là khẩu hiệu mà đã thấm vào máu thịt, vào tư duy canh tác của nhà nông. Tình làng nghĩa xóm cũng từ đó mà gắn kết hơn. Họ chia sẻ nhau cách ủ phân hữu cơ, dùng vi sinh, bảo ban nhau tuyệt đối nói không với hóa chất,… Đây chính là tiền đề để hình thành một cộng đồng nông nghiệp tử tế.
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Biển Bạch Nguyễn Thanh Hải, mô hình canh tác sạch là hướng đi đúng đắn và là xu thế tất yếu ngày nay. “Nhờ canh tác sạch, mô hình lúa-tôm của xã hiện mang lại thu nhập khoảng 100 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 1,5 lần so với phương thức canh tác cũ, giúp đời sống nông dân ngày càng khấm khá hơn ”, ông Hải đánh giá.
Liên kết bền vững để vươn xa
Hiệu quả là vậy, nhưng để hạt lúa, con tôm Cà Mau đi xa, bài toán liên kết phải được đặt ra cấp thiết, và lời giải nằm ở các hợp tác xã, cùng những chứng nhận quốc tế.
Ông Trịnh Hoàng Cung, Giám đốc Hợp tác xã Dân Phát cho biết, đơn vị đang quản lý khoảng 100ha lúa-tôm đạt chuẩn ASC. Từ vài chục thành viên ban đầu, nay hợp tác xã tăng lên 120 xã viên và 180 hộ dân liên kết. Tham gia vào chuỗi liên kết, luật chơi rất nghiêm ngặt. “Phải có sổ sách ghi chép hẳn hoi. Bón phân gì, thuốc gì phải rõ ràng. Đi thăm đồng cũng phải ghi vô, thả con giống phải bảo đảm chất lượng”, ông Cung nhấn mạnh.
Cũng theo lời ông Cung, tuy quy trình canh tác có sự khắt khe nhưng đổi lại, nông dân được doanh nghiệp hỗ trợ chi phí, như mức 1 triệu đồng/ha cho chứng nhận ASC. Và quan trọng hơn, giá bán sản phẩm cao hơn, đầu ra luôn được bao tiêu ổn định, không còn cảnh thấp thỏm mỗi khi vào vụ thu hoạch.
Sau hợp nhất tỉnh, diện tích nuôi trồng thủy sản toàn tỉnh Cà Mau tăng lên hơn 450.000ha, trong đó, mô hình canh tác lúa-tôm khoảng 93.000ha và đã có hơn 15.000ha được công nhận đạt nhiều tiêu chuẩn quốc tế khác nhau, như: BAP, ASC, GlobalGAP,… Các giống lúa thơm chất lượng cao như ST24, ST25, Đài Thơm,... đang dần thay thế giống cũ.
Thương hiệu “lúa thơm-tôm sạch” đang trở nên thịnh hành. Chỉ riêng xã Biển Bạch, trong tổng diện tích hơn 1.960ha lúa-tôm, đã có 686ha đạt chứng nhận BAP và 300ha đạt chứng nhận ASC. Đây được xem là những “tấm hộ chiếu” quyền lực, giúp tôm Cà Mau đàng hoàng bước vào các thị trường khó tính nhất thế giới.
Dẫu vậy, thách thức vẫn còn trước mắt, nhất là tình trạng phá vỡ quy hoạch. Một số ít hộ nông dân vì cái lợi trước mắt, đã bỏ cây lúa chuyển hẳn sang chuyên canh nuôi tôm. “Thực tế chứng minh, nếu bỏ canh tác lúa, tôm nuôi sẽ chậm lớn, tỷ lệ hao hụt cao, lợi nhuận giảm đi”, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tô Hoài Phương khẳng định. Cây lúa và con tôm trong mô hình lúa-tôm là mối quan hệ cộng sinh. Cây lúa giúp cải tạo đất, hấp thu chất thải hữu cơ, tạo môi trường sạch cho tôm phát triển. Ngược lại, chất thải của tôm là nguồn dinh dưỡng cho lúa, phá vỡ “mắt xích” này sẽ phá vỡ sự bền vững.
Hiểu được điều đó, nên lãnh đạo chính quyền xã Biển Bạch khẳng định địa phương sẽ kiên định mở rộng mô hình lúa-tôm sản xuất theo xu hướng sạch.
“Địa phương tích cực mời gọi doanh nghiệp uy tín tham gia chuỗi liên kết, bao tiêu sản phẩm. Mục đích cuối cùng là để người dân có thu nhập ổn định, đón những cái Tết sung túc bền lâu”, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Thanh Hải khẳng định.
Từ những cánh đồng thuận thiên tại Cà Mau, hạt gạo và con tôm sạch đã tự tin vươn mình ra thế giới, chinh phục hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, mang về tổng kim ngạch xuất khẩu tôm gần 2,5 tỷ USD trong năm 2025 vừa qua. Nhưng giá trị lớn hơn chính là sự thay đổi trong tâm thức người nông dân: chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ, manh mún sang tư duy kinh tế nông nghiệp bền vững, với quy mô lớn. Khi chuỗi liên kết “bốn nhà” được thắt chặt, môi trường sinh thái được bảo vệ, mô hình lúa-tôm sẽ là bệ phóng vững chắc để nông nghiệp Cà Mau vươn xa hơn, đón những mùa xuân sung túc dài lâu.
