Khát vọng vươn mình từ hợp lực công-tư

Khát vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 đang đứng trước những vận hội và thách thức to lớn, đòi hỏi một "bệ phóng" vững chắc từ nội lực. Để làm rõ hơn về cơ chế "phối hợp" giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, thúc đẩy đất nước bứt phá trong Kỷ nguyên mới, phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội về những giải pháp đột phá để chuyển hóa các Nghị quyết chiến lược thành kết quả thực tiễn cho nền kinh tế.

Thúc đẩy các thành phần kinh tế trong Kỷ nguyên mới

Phóng viên: Trong lộ trình hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045, ông đánh giá như thế nào về việc phát huy động lực từ các thành phần kinh tế nhà nước (theo Nghị quyết 79-NQ/TW) và kinh tế tư nhân (theo Nghị quyết 68-NQ/TW) đã được ban hành trong thời gian qua?

Ông Phan Đức Hiếu

Mục tiêu phát triển kinh tế của nước ta được thể hiện rất rõ tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV. Đó là “Thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”.

Đây là mục tiêu rất thách thức nhưng là tiên quyết để đất nước tiến lên trở thành quốc gia “sánh vai với các cường quốc năm châu”. Điều này cần có “bệ phóng” là sức mạnh tổng lực của các thành phần kinh tế.

Quan điểm của Đảng từ trước đến nay luôn xác định rất rõ việc thúc đẩy các thành phần kinh tế cùng phát triển, như kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, kinh tế tập thể.

Nội dung này hoàn toàn thống nhất với mục tiêu của các Nghị quyết trước đây.

Ở đây, chúng ta bàn đến kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân.

Nội dung này đã được thể hiện rất cụ thể trong Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV: “Phát triển kinh tế nhà nước thực sự giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược và dẫn dắt nền kinh tế, phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế”.

Nghị quyết 79-NQ/TW (sau đây gọi là Nghị quyết 79) cũng chỉ rõ: “Kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh”.

Việc thúc đẩy hai khu vực kinh tế này đóng vai trò then chốt và đã được Đại hội Đảng lần thứ XIV xác định là một trong sáu nhiệm vụ trọng tâm, đồng thời là một trong ba đột phá chiến lược. Điều này cho thấy vai trò của các thành phần kinh tế hiện nay không chỉ dừng lại trên văn bản mà phải được thực thi mạnh mẽ để kinh tế nhà nước thực sự chủ đạo và kinh tế tư nhân trở thành động lực phát triển.

Như vậy, trong bối cảnh và định hướng tăng trưởng mới theo tinh thần Đại hội Đảng lần thứ XIV, vị thế của hai khu vực kinh tế này đã được khẳng định rõ nét. Hiện nay, khi chủ trương, định hướng và hệ thống giải pháp đã được cụ thể hóa chi tiết trong các nghị quyết của Bộ Chính trị và Quốc hội.

Vấn đề cốt lõi hiện nay là tập trung nguồn lực để hiện thực hóa các chủ trương này, tạo bước đột phá đưa đất nước vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới.

Hệ sinh thái "cộng sinh"

Phóng viên: Chủ đề đặt ra là "Khát vọng vươn mình từ hợp lực công-tư". Dưới góc nhìn của ông, làm thế nào để tinh thần của Nghị quyết 68 và Nghị quyết 79 tạo ra một hệ sinh thái "cộng sinh" thay vì "cạnh tranh loại trừ"? Đâu là chìa khóa để kinh tế nhà nước dẫn dắt, mở đường và kinh tế tư nhân bứt phá, tạo thành sức mạnh tổng hợp cho nền kinh tế?

Ông Phan Đức Hiếu

Nếu chiếu theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV, chúng ta có thể thấy hai nghị quyết chuyên đề là Nghị quyết 79 và Nghị quyết 68 đã thể hiện rất rõ định hướng phát triển giai đoạn 2026-2030. Nội dung này nằm ở các định hướng chung, với những điểm cốt lõi sau:

Trước hết là vị thế của khu vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân.

Nghị quyết đã xác lập rất rõ vai trò và vị trí của hai khu vực kinh tế này trong việc thực hiện các nhiệm vụ, mục tiêu của Đại hội Đảng lần thứ XIV.

Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo: Là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và dẫn dắt định hướng chiến lược cho nền kinh tế.

Kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất: Phải thúc đẩy phát triển khu vực này trở thành một trong những lực lượng sản xuất huyết mạch.

Ở đây thể hiện mối quan hệ hữu cơ, hai khu vực này không cạnh tranh mà mang tính chất bổ trợ, hợp tác và bổ sung cho nhau để tạo thành sức mạnh tổng lực cho nền kinh tế.

Thứ hai là nguyên tắc cạnh tranh bình đẳng.

Nghị quyết 79 đã khẳng định những nguyên tắc thiết kế rất tiến bộ:

Không bảo hộ, không độc quyền: Nhà nước thúc đẩy kinh tế nhà nước không bằng các đặc quyền, mà bằng việc xây dựng một môi trường thể chế công khai, minh bạch và cạnh tranh bình đẳng.

Cơ chế thị trường là bộ lọc: Chỉ có cạnh tranh mới tạo ra động lực để sàng lọc, duy trì những doanh nghiệp có năng lực và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Đẩy mạnh xã hội hóa: Tiến tới sẽ tiếp tục đẩy mạnh cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp doanh nghiệp nhà nước.

Cuối cùng là đổi mới đơn vị sự nghiệp công lập.

Một điểm đột phá trong Nghị quyết lần này là cách tiếp cận với các đơn vị sự nghiệp công lập.

Các đơn vị sự nghiệp công lập phù hợp sẽ vận hành như doanh nghiệp, dần chuyển đổi mô hình hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công sang mô hình công ty để bảo đảm tính cạnh tranh theo cơ chế thị trường.

Thay vì đổ nguồn lực vào đầu vào cho các đơn vị công, Nhà nước sẽ hỗ trợ trực tiếp cho người thụ hưởng dịch vụ công. Điều này buộc các đơn vị nhà nước phải tự nâng cao chất lượng và tối ưu giá cả để cạnh tranh với khu vực tư nhân.

Nhà nước chỉ duy trì những đơn vị cung ứng dịch vụ cơ bản, thiết yếu mà xã hội không làm được; còn lại sẽ đẩy mạnh xã hội hóa một cách mạnh mẽ.

Với những điểm nêu trên, rõ ràng những Nghị quyết ban hành đã thực sự "cởi trói" về mặt tư duy khi sử dụng cơ chế thị trường làm thước đo chung cho cả khu vực công và khu vực tư. Với thước đo chung này, sẽ không có sự “ưu ái” nào mà buộc các khu vực kinh tế phải cạnh tranh sòng phẳng, minh bạch và hợp tác để cùng hướng tới thành công lớn hơn.

Trọng tâm thực thi và vai trò giám sát thể chế

Phóng viên: Thưa ông, giải pháp đặt ra ở mỗi Nghị quyết đã rõ ràng, phải chăng mắt xích quyết định sự thành công của Nghị quyết nằm ở khâu thực thi các cơ chế phát triển đối với khu vực kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước?

Ông Phan Đức Hiếu

Đối với cả hai Nghị quyết này, tôi muốn nhấn mạnh yếu tố then chốt quyết định sự thành công chính là khâu thực thi.

Về cách thức để triển khai hiệu quả, Tổng Bí thư đã nhấn mạnh rằng trong kỷ nguyên mới, sẽ không thể tồn tại tình trạng "định hướng thì rõ nhưng thực thi thì yếu", hay "luật pháp, chính sách có đủ nhưng không có kết quả thực tế".

Kỷ nguyên mới đòi hỏi mọi thứ từ chủ trương đến giải pháp phải đi vào thực tiễn. Thước đo hiệu quả không phải là số lượng văn bản được ban hành để thể chế hóa nghị quyết, mà chính là kết quả thực tế. Câu hỏi quan trọng nhất là: Doanh nghiệp có phát huy được vai trò của mình không? Các quy định pháp luật có mang lại lợi ích và doanh nghiệp có được thụ hưởng những thành quả đó không? Đó mới chính là yêu cầu trọng tâm trong giai đoạn tới.

Yêu cầu thực thi hiện nay đòi hỏi cao hơn rất nhiều so với các giai đoạn trước. Kết quả cuối cùng phải được đo lường bằng việc doanh nghiệp được hưởng thụ những lợi ích và tác động tích cực từ các giải pháp đã đề ra. Chúng ta không thể chỉ dừng lại ở việc ban hành văn bản thể chế hóa; các văn bản đó phải đi vào đời sống và phát huy hiệu quả trên thực tế thì mới ghi nhận là thành công. Do đó, đề nghị các cơ quan liên quan cần chú ý: không chỉ tổ chức thực thi văn bản mà còn phải đo lường tác động thực tiễn.

Một lưu ý khác, Nghị quyết 79 và 68 đều nhấn mạnh nhiệm vụ thúc đẩy quản trị công ty. Nghị quyết 79 yêu cầu 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng thực tiễn quản trị theo thông lệ quốc tế (OECD). Tương tự, thước đo chất lượng của doanh nghiệp tư nhân không chỉ nằm ở chỉ tiêu tài chính mà cốt lõi là chỉ tiêu quản trị. Nhà nước chỉ có thể tạo cơ chế, hướng dẫn, hỗ trợ kỹ thuật; nhưng nếu bản thân doanh nghiệp không thực thi một cách thực chất thì các nguyên tắc này không thể phát huy tác dụng. Với doanh nghiệp tư nhân, nếu không chủ động xây dựng bộ máy quản trị tốt, họ sẽ rất khó phát triển bài bản, dài hạn và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh lấy cạnh tranh thị trường làm công cụ chính, những doanh nghiệp nhà nước nào không tồn tại được sẽ bị đào thải, sáp nhập. Kể cả đội ngũ cán bộ, khi áp dụng KPI quản trị rõ ràng, ai không đạt cũng có thể bị thay thế. Doanh nghiệp tư nhân cũng chịu quy luật tương tự, nếu thụ động sẽ thua thiệt. Chính vì vậy, vai trò của các hiệp hội (như hiệp hội ngành nghề, hiệp hội chuyên môn về quản trị, kiểm toán...) trở nên cực kỳ quan trọng trong việc nâng cao nhận thức, đào tạo, hướng dẫn và làm cầu nối cho doanh nghiệp.

Phóng viên: Trong bối cảnh cải cách thể chế là yêu cầu cấp bách, đâu là cơ chế phối hợp trọng tâm giữa việc Quốc hội giám sát chất lượng văn bản và việc Chính phủ hoàn thiện quy trình thực thi để bảo đảm pháp luật luôn bám sát và đáp ứng kịp thời các yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội, thưa ông?

Ông Phan Đức Hiếu

Về cơ chế tham vấn và xử lý vướng mắc, qua theo dõi các biến động kinh tế thời gian qua, tôi nhận thấy có một vấn đề lớn, đó là cần xây dựng một cơ chế tham vấn thực chất hơn và gắn với trách nhiệm giải trình. Quá trình tham vấn phải bảo đảm minh bạch và có trách nhiệm giải trình. Đồng thời, ngoài việc tổ chức thực thi, Chính phủ cần thiết lập một cơ chế xử lý các khó khăn, vướng mắc một cách nhanh chóng, kịp thời. Những điểm nghẽn thực tiễn nếu không được tháo gỡ ngay sẽ gây thiệt hại rất lớn.

Dưới góc độ của Quốc hội, tôi hoàn toàn nhất trí với chủ trương của lãnh đạo Quốc hội trong thời gian qua. Để xây dựng thể chế hiệu quả theo cách thức mới, Quốc hội cần tăng cường vai trò giám sát, tập trung vào hai yếu tố cốt lõi.

Thứ nhất, giám sát tính kịp thời, bảo đảm việc thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng thành pháp luật được thực hiện đúng tiến độ. Thứ hai, giám sát chất lượng văn bản. Đây là điểm cực kỳ quan trọng để tránh tình trạng "trên thông, dưới tắc". Mục tiêu, quan điểm của Đảng rất thông thoáng, thúc đẩy phát triển; nhưng khi các đơn vị ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành, nếu không giám sát kỹ, có thể vô tình hoặc cố ý tạo ra những quy định mang tính rào cản.

Yêu cầu cải cách thể chế hiện nay không chỉ là xóa bỏ rào cản hiện tại mà còn phải kiểm soát chặt chẽ để không phát sinh rào cản mới trong tương lai. Quốc hội cần giám sát sát sao cả khâu tổ chức thực thi lẫn chất lượng văn bản. Chính phủ cần chú trọng hoàn thiện quy trình ban hành văn bản để bảo đảm tính kịp thời và sát thực tế hơn với đời sống xã hội.

Trân trọng cảm ơn ông!