Đưa tiếng đàn truyền thống vào trường học
Những ngày đầu tháng 10, sân Trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở Phước Hà rộn ràng bởi âm thanh trong trẻo, mộc mạc của đàn Chapi. Giữa không gian núi rừng yên ả, những nhịp đàn khi khoan thai, lúc ngập ngừng vang lên từ đôi bàn tay còn non trẻ của học sinh Raglai. Với nhiều em, đây là lần đầu tiên được trực tiếp cầm đàn, khám phá nhạc cụ truyền thống đã gắn bó với đời sống văn hóa của dân tộc mình qua bao thế hệ.
Sau giờ học, em Tạ Nữ Thu Cúc, học sinh lớp 9.1, cùng bạn bè say sưa tập đàn. Từng ngón tay lần tìm nhịp điệu, ánh mắt chăm chú dõi theo sự hướng dẫn của nghệ nhân. Niềm vui hiện rõ trên gương mặt các em mỗi khi tạo được một âm thanh tròn nhịp, như vừa chạm vào một phần di sản văn hóa của ông bà, cha mẹ.
“Được học chơi nhạc cụ của dân tộc mình, em rất hào hứng. Em sẽ cố gắng học thật tốt để sau này có thể truyền dạy lại cho các em khóa dưới và người thân trong gia đình”, Cúc chia sẻ.
Những buổi học đàn Chapi không đơn thuần là một hoạt động trải nghiệm, còn giúp học sinh hiểu hơn về cội nguồn, nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc. Khi tiếng đàn vang lên giữa sân trường hay trên sân khấu, di sản không còn là những câu chuyện xa xôi mà hiện diện sống động trong chính đời sống của các em.
Hằng tuần, nhà trường tổ chức dạy đàn Chapi 2 buổi, đồng thời mời các nghệ nhân địa phương trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật sử dụng nhạc cụ. Các câu lạc bộ, đội, nhóm cũng được hình thành, tạo điều kiện để học sinh thường xuyên luyện tập, từng bước làm chủ những nhịp điệu truyền thống.
Thầy Hoàng Lương Đàn, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết, đưa đàn Chapi vào giảng dạy là bước tiếp nối hoạt động giáo dục văn hóa truyền thống được duy trì nhiều năm qua. Hơn 10 năm qua, câu lạc bộ nhạc cụ Mã La đã trở thành sân chơi bổ ích, giúp học sinh Raglai tiếp cận những âm thanh đặc trưng của dân tộc. Nay, với đàn Chapi, không gian trải nghiệm văn hóa tiếp tục được mở rộng, góp phần khơi dậy tình yêu và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với di sản.
“Thông qua hoạt động này, học sinh vừa được rèn luyện năng khiếu, có thêm sân chơi lành mạnh sau giờ học, vừa hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn hóa của cộng đồng. Quan trọng hơn, việc trực tiếp thực hành giúp các em hình thành ý thức trân trọng, bảo tồn những giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một”, thầy Đàn chia sẻ.
Giữa nhóm học trò chăm chú tập đàn, nghệ nhân Tà Thía Banh, 61 tuổi, ở thôn Giá, xã Phước Hà, kiên nhẫn hướng dẫn từng động tác cầm đàn, tạo nhịp và lắng nghe âm thanh. Với ông, mỗi buổi truyền dạy không đơn thuần là một lớp học âm nhạc, mà còn là hành trình trao gửi vốn văn hóa được tích lũy, gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Giữ tiếng đàn là giữ ký ức cộng đồng
Trong ký ức của nghệ nhân Tà Thía Banh, đàn Chapi từng là nhạc cụ thân thuộc trong đời sống của người Raglai. Sau một ngày lên nương, làm rẫy, khi đêm xuống, bên ánh lửa bập bùng, người già và thanh niên lại quây quần, ngân nga lời ca theo nhịp đàn. Âm thanh mộc mạc ấy xua tan nhọc nhằn, gắn kết tình làng nghĩa xóm, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Tiếng đàn Chapi còn gắn với những câu chuyện tình yêu đôi lứa. Qua những cuộc gặp mặt, lời ca và nhịp đàn chân tình, nhiều đôi trai gái tìm thấy sự đồng điệu, gửi gắm tâm tư và vun đắp tình cảm. Bởi thế, cây đàn không chỉ là nhạc cụ giải trí mà còn lưu giữ những phong tục, thói quen và ký ức văn hóa của người Raglai.
“Ngày xưa, thanh niên Raglai lớn lên cùng tiếng đàn Chapi. Họ tự học cách chẻ tre, làm dây, chỉnh âm và chơi đàn từ khi còn nhỏ. Còn hôm nay, những âm thanh từng rất đỗi quen thuộc ấy chỉ còn vang lên trong nhà của một số nghệ nhân cao tuổi”, ông Banh bùi ngùi nhớ lại.
Nhịp sống hiện đại đang làm thay đổi đời sống văn hóa ở các buôn làng. Những hình thức giải trí mới ngày càng phổ biến, trong khi áp lực mưu sinh khiến nhiều người ít có điều kiện gắn bó với nhạc cụ truyền thống. Người biết chế tác và trình diễn đàn Chapi ngày càng thưa vắng, phần lớn đã lớn tuổi. Tại Phước Hà, hiện chỉ còn một số nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật làm đàn và những làn điệu truyền thống.
“Muốn giữ được hồn đàn Chapi cho thế hệ trẻ, cần có kế hoạch truyền dạy bài bản, khơi dậy tình yêu với di sản. Nếu không, một ngày nào đó, những nhạc cụ truyền thống của người Raglai, trong đó có đàn Chapi, có thể chỉ còn được lưu giữ trong các phòng trưng bày”, ông Banh trăn trở.
Việc đưa đàn Chapi vào trường học mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động ngoại khóa. Nhà trường tạo môi trường để di sản hiện diện thường xuyên trong đời sống học sinh; nghệ nhân trực tiếp truyền dạy những kỹ năng, tri thức và câu chuyện văn hóa mà sách vở khó có thể chuyển tải trọn vẹn. Sự kết nối giữa giáo dục và chủ thể văn hóa địa phương mở ra hướng bảo tồn thiết thực, đưa di sản từ ký ức cộng đồng trở lại với thế hệ kế tiếp.
Bảo tồn văn hóa truyền thống không đơn thuần là lưu giữ những giá trị đã có, quan trọng hơn là tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục được phát triển trong đời sống đương đại. Khi học sinh được tự tay làm quen với nhạc cụ, hiểu câu chuyện phía sau từng nhịp đàn và có cơ hội trình diễn, di sản sẽ dần trở thành một phần trong nhận thức, tình cảm và trách nhiệm của các em.
Giữa núi rừng Phước Hà, tiếng đàn Chapi đang được nối dài từ những đôi bàn tay còn vụng về của học trò. Những nhịp đàn hôm nay có thể chưa tròn đầy như âm thanh trong ký ức của các nghệ nhân, nhưng mỗi buổi học là một bước nhỏ trên hành trình gìn giữ bản sắc Raglai. Từ mái trường vùng cao, tình yêu di sản đang được vun đắp, để tiếng đàn của núi rừng không chỉ ngân vang trong hoài niệm của người đi trước mà còn tiếp tục hiện diện trong nhịp sống của những thế hệ mai sau.
