Với đặc tính thân rễ thơm, vị cay ấm, vốn được sử dụng trong các bài thuốc hỗ trợ giảm đau, kháng viêm và cải thiện tiêu hóa, cây ngải trắng mở ra nhiều tiềm năng ứng dụng trong lĩnh vực dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Hành trình ấy không chỉ mở ra cơ hội nâng tầm dược liệu bản địa mà còn cho thấy cách khoa học có thể kết nối phòng thí nghiệm với thị trường, đưa giá trị tự nhiên đến gần hơn với cộng đồng.
Các loài thực vật thuộc chi Curcuma (họ Gừng - Zingiberaceae) từ lâu đã được sử dụng rộng rãi nhờ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, được ứng dụng trong dược liệu, mỹ phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Trong số đó, ngải trắng (Curcuma aromatica Salisb) là loài cây bản địa giàu tiềm năng nhờ chứa curcumol, một hợp chất sesquiterpenoid đã được chứng minh có tác dụng kháng viêm, bảo vệ gan và ức chế sự phát triển của tế bào ung thư.
Bên cạnh giá trị hoạt chất, ngải trắng còn thích nghi tốt với điều kiện đất phù sa, cho năng suất ổn định và cao chiết an toàn, thể hiện hoạt tính kháng oxy hóa rõ rệt.
Tuy nhiên, việc chuyển các kết quả nghiên cứu này thành sản phẩm ứng dụng phục vụ cộng đồng vẫn còn hạn chế do quy trình sản xuất chưa được hoàn thiện và chuẩn hóa.
Trước thực tiễn đó, Tiến sĩ Bùi Đình Thạch và nhóm nghiên cứu Viện Sinh học nhiệt đới (nay là Viện Khoa học sự sống), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã triển khai dự án sản xuất thử nghiệm “Hoàn thiện quy trình sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa cao chiết cây Ngải trắng Curcuma aromatica Salisb”.
Trước đó, những nghiên cứu ban đầu về canh tác ngải trắng đã được triển khai trong khuôn khổ đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh Trà Vinh cũ (nay là tỉnh Vĩnh Long) giai đoạn 2017-2019.
Kết quả cho thấy, cây thích nghi tốt với đất phù sa, sinh trưởng ổn định và đạt năng suất cao khi áp dụng mật độ trồng hợp lý, kết hợp phân bón hữu cơ.
Trên nền tảng các kết quả nghiên cứu trước đó, Tiến sĩ Thạch cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Khoa học sự sống đã triển khai với thành tựu nổi bật trong việc hoàn thiện quy trình chiết xuất cao ngải trắng ở quy mô bán công nghiệp với khả năng xử lý hàng trăm kilôgam nguyên liệu mỗi mẻ, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các thông số kỹ thuật nhằm bảo đảm chất lượng và tính ổn định của cao chiết.
Trên cơ sở đó, các tiêu chuẩn chất lượng cho cao chiết đã được xây dựng phù hợp quy định của Dược điển Việt Nam.
Từ nguồn cao chiết đã được chuẩn hóa, nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển công thức và quy trình bào chế viên nén thực phẩm bảo vệ sức khỏe BIO_A_ AROMATICA. Quy trình này được tối ưu hóa từ khâu lựa chọn tá dược đến tạo hạt, dập viên và bao phim, nhằm bảo đảm sản phẩm đạt chất lượng đồng đều, ổn định và thuận tiện cho người sử dụng.
Các tiêu chuẩn cơ sở cho sản phẩm cũng được xây dựng và kiểm nghiệm đầy đủ trước khi tiến hành các đánh giá sinh học. Kết quả thử nghiệm trên động vật cho thấy sản phẩm chứa cao chiết ngải trắng có tác dụng tăng cường miễn dịch và hỗ trợ bảo vệ gan, thể hiện qua sự cải thiện các chỉ số sinh hóa liên quan chức năng gan và stress oxy hóa.
Đáng chú ý, sản phẩm có độ an toàn cao khi sử dụng trong thời gian dài, không ghi nhận các dấu hiệu bất thường về huyết học, sinh hóa hay mô học.
Tiến sĩ Thạch cho biết, thách thức lớn nhất không nằm ở việc chứng minh hoạt tính sinh học, bởi điều này đã được nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận ở khâu chuẩn hóa.
Theo ông, muốn đưa ra thị trường, sản phẩm phải bảo đảm tính lặp lại và an toàn. Mỗi mẻ cao chiết cần đạt tiêu chuẩn về độ ẩm, hàm lượng marker, giới hạn vi sinh và kim loại nặng theo quy định.
Thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục theo dõi độc tính bán trường diễn dài hạn, đánh giá độ ổn định của sản phẩm theo thời gian và mở rộng nghiên cứu trên các mô hình và đối tượng sử dụng khác nhau.
Theo đánh giá của Hội đồng nghiệm thu dự án sản xuấtthử nghiệm cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, các kết quả của dự án bảo đảm độ tin cậy về mặt khoa học, đáp ứng các mục tiêu nghiên cứu và thử nghiệm đã đặt ra.
Trên cơ sở đó, hội đồng khuyến nghị cần tiếp tục định hướng phát triển các vùng trồng cây dược liệu ngải trắng theo hướng tập trung và bền vững, nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng cho quá trình sản xuất.
