Tình trạng ngập úng đô thị đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với quá trình phát triển đô thị. Hạ tầng thoát nước tại hầu hết các đô thị lớn ở nước ta, trong đó có Hà Nội vẫn được xây dựng theo mô hình cũ, phân tán, thiếu khả năng dự báo, trong khi mưa lớn cực đoan ngày càng xuất hiện với tần suất, cường độ cao hơn do biến đổi khí hậu. Vì vậy, nếu không chuyển cách tiếp cận từ xử lý hậu quả sang thiết kế đô thị chống ngập từ gốc, đô thị sẽ phải đối mặt với nhiều nguy cơ hơn nữa.
Ông Tạ Quang Vinh, Cục trưởng Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, Bộ Xây dựng, cho rằng, năng lực tiêu thoát nước hiện nay chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa quá nhanh, trong khi việc đầu tư vẫn manh mún, thiếu đồng bộ, khiến nhiều địa phương bị động trước mỗi đợt mưa lớn.
Ở Hà Nội, ngoài khu vực trung tâm thành phố đã được cải tạo hệ thống thoát nước theo quy hoạch, thì ở các khu vực còn lại, phần lớn hệ thống thoát nước vẫn là hạ tầng cũ, đã qua nhiều lần cải tạo nhưng chắp vá, thiếu kết nối, làm giảm hiệu quả hoạt động theo thời gian. Nhiều khu đô thị được đầu tư xây dựng trong khoảng 20 năm gần đây chưa thực hiện việc đầu tư xây dựng hạ tầng, dẫn đến tình trạng úng ngập cục bộ nghiêm trọng và kéo dài nhiều ngày sau mưa.
Giáo sư, Tiến sĩ Đào Xuân Học, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường lưu ý về thực tế mưa bão thường chỉ kéo dài một, hai ngày, nhưng tình trạng ngập úng ở nhiều đô thị lại có thể kéo dài tới năm, sáu ngày sau đó. Điều này cho thấy nguyên nhân gây úng ngập không phải do lượng mưa, mà ở năng lực tiêu thoát nước của hệ thống đô thị.
Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Nội tại Tọa đàm “Ngập úng đô thị: Hiện trạng, nguyên nhân và giải pháp”, chỉ khoảng 24,7% diện tích nội đô Hà Nội đã được đầu tư hệ thống thoát nước theo quy hoạch. Phần còn lại vẫn phụ thuộc vào hệ thống tự chảy, không đủ năng lực trong bối cảnh mực nước sông Nhuệ, sông Tô Lịch thường xuyên dâng vượt mức báo động. Hệ thống trạm bơm Yên Nghĩa tại Hà Nội vốn là đầu mối tiêu thoát lớn, cũng chưa phát huy đủ công suất do thiếu hồ điều hòa kết nối.
Thực tế này cho thấy, ngập úng không chỉ do thiếu đường ống, thiếu máy bơm, mà là hệ quả của một mô hình quản trị phân tán, không có đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt, thiếu dữ liệu dự báo thống nhất và thiếu tích hợp vào chiến lược đô thị tổng thể.
Cách tiếp cận cũ là bơm tạm, nạo vét vội đã không còn đủ khả năng ứng phó. Hà Nội cũng như các đô thị lớn cần tư duy đổi mới trong chống ngập. Điểm nghẽn của thoát nước đô thị là cách quy hoạch và quản lý theo địa giới hành chính thay vì theo lưu vực tự nhiên. Các quốc gia Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore đều đã chuyển sang mô hình “quản trị lưu vực” từ rất sớm. Không chỉ đơn thuần chống ngập, các quốc gia này xác định nước mưa là tài nguyên cần kiểm soát, trữ lại để tái sử dụng.
Theo số liệu từ Viện Khoa học Thủy lợi, thiệt hại do mưa ngập có thể vượt 5.000 tỷ đồng mỗi năm, nếu kéo dài đến năm 2050, mức thiệt hại có thể tương đương 12% GDP. Đây là lý do cho việc cần phải chuyển dứt khoát sang mô hình quản trị liên vùng, liên ngành, có một đầu mối duy nhất chịu trách nhiệm về thoát nước theo lưu vực, chứ không chia cắt giữa Sở Xây dựng, Sở Nông nghiệp và Môi trường, doanh nghiệp đầu tư hạ tầng, phát triển các khu nhà ở, khu đô thị…
Tiến sĩ Cấn Văn Lực đề xuất lập Ban ứng phó khẩn cấp về ngập đô thị ở các địa phương lớn, có quyền điều phối tức thời, đồng thời xây dựng Sổ tay Hướng dẫn ứng phó thiên tai theo chuẩn quốc tế để các địa phương không bị lúng túng sau mỗi trận mưa lớn như năm 2025.
Về vấn đề chống ngập úng và hồ điều hòa, với tư cách đại biểu Quốc hội, ông Nguyễn Phi Thường, Giám đốc Sở Xây dựng cho rằng, hiện pháp luật không quy định bắt buộc các khu chức năng, khu đô thị, khu nhà ở phải xây dựng hồ điều hòa, công trình điều hòa. Do đó, việc bổ sung vào Luật Xây dựng và Luật Quy hoạch nội dung này là rất quan trọng, đặc biệt là với những thành phố như Hà Nội.
Tái thiết kế chống ngập là “cuộc cách mạng” của đô thị với tư duy từ phân tán sang liên vùng, từ “chống ngập” sang dự báo. Thành phố đã xây dựng kế hoạch chống ngập úng cho năm 2026 với nhiều giải pháp và đầu việc phải thực hiện. Song, nhiều chuyên gia cho rằng, thành phố Hà Nội cần thay đổi tư duy chống ngập, có đầu mối thống nhất trong quản lý, có cơ chế thu hút đầu tư tư nhân và phát huy năng lực cảnh báo thông qua các giải pháp công nghệ, AI.
