Hà Nội hiện có khoảng 6,4 triệu phương tiện giao thông cơ giới đường bộ (trong đó có khoảng 5,6 triệu xe máy, 685 nghìn ô-tô các loại), tốc độ tăng trưởng ô-tô là 10,2%/năm và xe máy 6,7%/năm, chưa kể khoảng 1,2 triệu phương tiện vãng lai thường xuyên tham gia đi lại trên địa bàn thành phố. Số lượng phương tiện quá lớn và không ngừng gia tăng đã tạo áp lực lớn lên hạ tầng giao thông.
Trước thực trạng này, năm 2017, HĐND thành phố Hà Nội thông qua Nghị quyết số 04 thực hiện “Đề án Tăng cường quản lý phương tiện giao thông nhằm giảm ùn tắc giao thông và bảo vệ môi trường giai đoạn 2017 - 2020, tầm nhìn đến năm 2030” với mục tiêu giảm phương tiện cá nhân nhằm giảm ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường. Một trong những giải pháp được đưa ra là thu phí phương tiện vào nội đô. Giải pháp này mới đây đã được đơn vị tư vấn cùng Sở Giao thông vận tải có báo cáo cụ thể về cách thức, lộ trình triển khai.
Theo đó, thành phố sẽ xây dựng phương án thu phí phương tiện xe cơ giới vào một số khu vực có nguy cơ ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường cao, để hạn chế xe cá nhân. Ranh giới khu vực thu phí được giới hạn bởi các đường Vành đai 3 - cầu Thanh Trì - Pháp Vân - Mai Dịch - Phạm Văn Đồng - Tây Hồ Tây - Võ Chí Công - Cầu Nhật Tân - Hoàng Sa - Trường Sa - Lý Sơn - Nguyễn Văn Linh - Vành đai 3. Chu vi khu vực thu phí khoảng 51 km, diện tích khoảng 150 km2; trên cơ sở các tuyến đường khép kín, dự kiến sẽ có 68 vị trí với 87 trạm thu phí được đặt, áp dụng công nghệ thu phí không dừng (ETC), kết hợp công nghệ thu phí với hệ thống camera giám sát để bảo đảm không gây ùn tắc tại các trạm. Thời gian đề xuất thu phí xe ô-tô vào nội thành là từ 5 đến 21 giờ, trong đó có phân biệt mức phí giữa giờ cao điểm và giờ thấp điểm.
Lộ trình triển khai gồm ba giai đoạn: Từ năm 2021 - 2025, nghiên cứu, hoàn thiện đề án và các điều kiện triển khai thu phí; từ năm 2025 - 2030, xây dựng dự án và tổ chức thí điểm thực hiện thu phí điểm tại một số vị trí, sau đó có tổng kết, đánh giá, rút kinh nghiệm; từ năm 2030, xây dựng dự án và bổ sung các điểm thu phí theo danh sách để dần khép kín vành đai thu phí theo mục tiêu của đề án. Trước mắt, giai đoạn 1 sẽ đầu tư xây dựng thí điểm 15 trạm thu phí tại chín vị trí. Các vị trí này nằm trên các trục đường nội đô có lưu lượng lớn dễ xảy ra ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường.
Theo đơn vị tư vấn, kết quả khảo sát cho thấy, mức phí sẵn sàng chi trả của lái xe và người dân đi lại bằng xe ô-tô con là 22.500 đồng/lượt. Vì vậy, mức phí thu của ô-tô đi vào nội đô nhằm hạn chế ùn tắc (phí ùn tắc giao thông) phải cao hơn mức này để người dân dần từ bỏ thói quen sử dụng phương tiện cá nhân. Tư vấn đề xuất, có thể xem xét mức thu phí linh hoạt thay đổi theo các khung giờ, cao điểm và thấp điểm. Trong đó, giờ thấp điểm sẽ thu thấp hơn hoặc miễn phí hoàn toàn.
Dựa trên các nguyên tắc và căn cứ xác định mức thu nêu trên, mức phí mà tư vấn đề xuất Sở Giao thông vận tải như sau: Mức phí ngày thường (ngày làm việc trong tuần) đối với các xe ô-tô cá nhân dưới chín chỗ (là đối tượng chính của thu phí) đề xuất từ 25.000 đồng - 60.000 đồng/lượt. Đối với xe ô-tô từ chín chỗ trở lên và xe tải các loại, mức thu đề xuất từ 15.000 đồng - 40.000 đồng/lượt. Vào các ngày cuối tuần và ngày lễ được tư vấn đề xuất không thu phí, vì trong các ngày nghỉ và ngày lễ, mức độ ùn tắc giao thông thấp hơn vào các ngày làm việc.
Lãnh đạo Sở Giao thông vận tải Hà Nội khẳng định, bản chất của loại phí này không trùng lặp với bất kỳ loại phí nào đang có. Sở đã xác định đối tượng thu phí không bao gồm các loại xe vận tải hàng hóa, chỉ thu phí đối với vận tải hành khách, đặc biệt là xe cá nhân không cần thiết đi vào vùng thu phí, bảo đảm không làm tăng chi phí xã hội. Bên cạnh đó, các đối tượng như: Người có xe trong khu vực thu phí, cơ quan trong khu vực thu phí; xe công vụ, xe buýt… sẽ được miễn phí. Xe vận tải hành khách như taxi, xe hợp đồng… sẽ có chính sách giảm phí.
Ngay sau khi có thông tin về đề án này, bên cạnh sự đồng tình ủng hộ, không ít ý kiến bày tỏ băn khoăn về tính khả thi khi Hà Nội còn thiếu nhiều điều kiện đi kèm về hạ tầng và thói quen của người dân. Chuyên gia giao thông Phan Lê Bình cho rằng, trước hết thành phố cần hoàn thiện hệ thống vận tải hành khách công cộng với các tuyến đường sắt đô thị, mạng lưới xe buýt... để người dân có phương án thay thế xe cá nhân. Nhiều đô thị lớn trên thế giới đã áp dụng các biện pháp gia tăng thuế phí lên xe cơ giới cá nhân từ hàng chục năm qua để người dân từ bỏ thói quen sử dụng xe riêng, đi lại chủ yếu bằng phương tiện vận tải công cộng. Ở Nhật Bản, Anh hay nhiều quốc gia khác, phí đỗ xe, phí ra vào nội đô rất đắt đỏ, khiến người dân giảm ham muốn đi lại bằng xe riêng, thay vào đó là đi bằng xe buýt, tàu điện... Chính nhờ những chế tài kinh tế đó, số lượng xe cá nhân tại nhiều đô thị giảm đáng kể, ùn tắc giao thông được kiềm chế, các chỉ số môi trường ở ngưỡng an toàn, tốt cho sức khỏe người dân.
Giám đốc Sở Giao thông vận tải Hà Nội Vũ Văn Viện cho rằng, việc thu phí phải bảo đảm tác động mạnh mẽ, nhằm thay đổi hành vi của người tham gia giao thông theo hướng tích cực, khiến người dân tự điều chỉnh lộ trình, hoặc chuyển sang phương tiện giao thông công cộng khi di chuyển vào khu vực có nguy cơ ùn tắc giao thông. Hiện nhiều thành phố lớn trên thế giới đã áp dụng hình thức thu phí nêu trên, kết quả giảm được từ 15-18% số lượng phương tiện cá nhân tại các khu vực có thu phí. Còn Hà Nội kỳ vọng có thể giảm được 20% số lượng xe cơ giới vào các khu vực có nguy cơ ùn tắc cao.
