Theo AFP, tại Hội nghị thượng đỉnh quốc tế về năng lượng hạt nhân tổ chức mới đây tại Pháp, Tổng thống nước chủ nhà Emmanuel Macron nhấn mạnh, năng lượng nguyên tử không chỉ giúp các quốc gia tăng cường độc lập năng lượng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu tác động từ những biến động địa - chính trị toàn cầu. Tổng thống Macron cho rằng, việc khôi phục và phát triển điện hạt nhân có thể giúp các nền kinh tế ổn định hơn trước các cú sốc năng lượng ở quy mô quốc tế.
Những bất ổn hiện nay như xung đột tại Trung Đông hay sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) làm gia tăng nhu cầu sử dụng năng lượng. Do đó, có nhiều ý kiến khẳng định dù năng lượng hạt nhân tiềm ẩn rủi ro về an toàn, song đây vẫn là nguồn cung cấp năng lượng ổn định và phát thải carbon thấp, đồng thời là giải pháp giúp giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt.
Tại hội nghị nói trên, Tổng thống Pháp nhấn mạnh vai trò then chốt của điện hạt nhân đối với khả năng cạnh tranh kinh tế, an ninh năng lượng và mục tiêu khí hậu. Với gần 60 lò phản ứng đang hoạt động, điện hạt nhân hiện chiếm khoảng 68% tổng sản lượng điện của Pháp. Chính phủ nước này cũng đang thúc đẩy kế hoạch xây dựng thêm các lò phản ứng thế hệ mới (EPR) nhằm củng cố vai trò của năng lượng hạt nhân trong hệ thống năng lượng quốc gia. Sáu lò EPR mới đã được phê duyệt, cùng kế hoạch xây dựng thêm tám lò khác trong tương lai. Theo Tổng thống Macron, Pháp đặt mục tiêu trở thành “đầu tàu” của làn sóng phục hưng hạt nhân trên toàn cầu.
Bên cạnh các nhà máy quy mô lớn, Pháp cũng đặt nhiều kỳ vọng vào công nghệ lò phản ứng module nhỏ (SMR). Đây được xem là thế hệ lò phản ứng mới với chi phí thấp hơn, thời gian xây dựng ngắn hơn và khả năng triển khai linh hoạt hơn so các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Chính phủ Pháp đã cam kết hỗ trợ tài chính cho các startup phát triển công nghệ SMR trong khuôn khổ chương trình đầu tư “Nước Pháp 2030”, coi đây là một phần quan trọng trong chiến lược năng lượng dài hạn.
Trong nỗ lực đẩy nhanh quá trình chuyển dịch năng lượng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, cũng như cuộc chiến tại Trung Đông khiến giá dầu và khí đốt tăng mạnh, Chính phủ Anh công bố kế hoạch đẩy nhanh phát triển điện hạt nhân. Kể từ khi cuộc xung đột Nga - Ukraine bùng phát, Anh đã chuyển hướng tập trung củng cố năng lực điện hạt nhân với lý do bảo đảm an ninh năng lượng, đồng thời đối mặt với thực tế nhiều nhà máy điện hiện nay đã tiệm cận cuối vòng đời vận hành. Các quốc gia khác như Mỹ, Nhật Bản hay Indonesia cũng đang tăng tốc trong kế hoạch phát triển điện hạt nhân, trong bối cảnh quá trình chuyển đổi sang xe điện và sự phát triển mạnh của công nghệ AI đang ngốn nhiều năng lượng hơn trước đây.
Dù vậy, tham vọng khôi phục năng lượng hạt nhân cũng đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt là vấn đề tài chính và an toàn năng lượng. Chi phí xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới thường rất lớn và có thời gian triển khai kéo dài. Riêng dự án xây dựng sáu lò EPR thế hệ mới của Pháp được ước tính tiêu tốn hơn 80 tỷ euro (gần 95 tỷ USD). Bên cạnh đó, ở cấp độ châu Âu, cuộc tranh luận về vai trò của điện hạt nhân vẫn còn những ý kiến trái chiều. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen cho rằng, việc giảm tỷ trọng điện hạt nhân trong quá khứ là một sai lầm chiến lược của châu Âu, bởi điều đó khiến khu vực này mất đi một nguồn năng lượng ổn định và ít phát thải. Trong khi đó, Đức vẫn phản đối việc coi năng lượng hạt nhân là một phần của chính sách năng lượng sạch của Liên minh châu Âu (EU).
Ở quy mô toàn cầu, nhiều quốc gia đang thúc đẩy kế hoạch mở rộng năng lượng hạt nhân. Một liên minh các nước ủng hộ năng lượng hạt nhân đã đặt mục tiêu tăng gấp ba công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mục tiêu này sẽ đòi hỏi nguồn đầu tư khổng lồ, ước tính khoảng 1.000 tỷ USD trong vòng 20 năm tới.
Bloomberg dẫn các nghiên cứu quốc tế cho thấy nguồn năng lượng hạt nhân hiện khá khiêm tốn, chỉ chiếm khoảng 9% sản lượng điện toàn cầu, thấp hơn đáng kể so mức gần 18% vào giữa những năm 1990. Dù có khoảng 66 lò phản ứng mới đang được xây dựng, phần lớn tại Trung Quốc, nhưng quá trình mở rộng ngành hạt nhân vẫn diễn ra chậm chạp do chi phí cao và các rào cản kỹ thuật.
Dù còn những rủi ro liên quan đến an toàn, chất thải phóng xạ và các yếu tố địa - chính trị, song khi thế giới đối mặt những bất ổn năng lượng ngày càng lớn, điện hạt nhân đang được quan tâm trở lại. Nguồn điện này hiện được nhiều quốc gia coi như một trụ cột quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và đạt mục tiêu trung hòa carbon trong những thập kỷ tới.
