Đây được đánh giá là “kỳ hội nghị hành động”, nơi các nhà lãnh đạo không chỉ đưa ra tuyên bố, mà cụ thể hóa thành cơ chế hành động, gửi đi thông điệp mạnh mẽ về một ASEAN tự cường, sáng tạo và hành động, chủ động kiến tạo tương lai.
Với chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung”, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 là kỳ hội nghị đầu tiên trong Năm Chủ tịch ASEAN 2026 do Philippines chủ trì, cũng là năm ASEAN bắt đầu triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, bước vào giai đoạn phát triển mới sau 10 năm xây dựng Cộng đồng ASEAN giai đoạn 2015-2025. Đây là khuôn khổ định hướng quan trọng xây dựng một ASEAN đoàn kết, bao trùm, tự cường, thích ứng trước những biến động của tình hình khu vực và quốc tế, phát huy vai trò trung tâm thúc đẩy hợp tác và giải quyết các vấn đề khu vực.
Hội nghị diễn ra trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới biến động dồn dập và khó dự đoán: Căng thẳng leo thang tại Trung Đông gây tác động dây chuyền lên giá năng lượng, vận tải biển và chuỗi cung ứng toàn cầu, đặt ASEAN trước sức ép lớn để duy trì ổn định, bảo đảm tăng trưởng và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển dài hạn. Cạnh tranh chiến lược nước lớn tăng nhiệt, tạo sức ép trực tiếp lên môi trường an ninh và phát triển của Đông Nam Á. Tình trạng chuỗi cung ứng gián đoạn, an ninh năng lượng và an ninh lương thực bấp bênh tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Chủ nghĩa bảo hộ và xu hướng suy giảm niềm tin vào chủ nghĩa đa phương làm cho yêu cầu củng cố đoàn kết khu vực trở nên cấp thiết.
Tại Hội nghị, các nhà lãnh đạo ASEAN thống nhất đánh giá về tác động tiêu cực của biến động địa - chính trị phức tạp trên thế giới, nhất là xung đột ở Trung Đông, đối với hòa bình, ổn định, chuỗi cung ứng năng lượng quốc tế và khu vực; nhấn mạnh nhiệm vụ duy trì hòa bình, ổn định và thúc đẩy đối thoại, giải quyết xung đột và bất đồng bằng con đường hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, Hiến chương LHQ. Các nhà lãnh đạo ủng hộ ưu tiên hợp tác ASEAN trong năm 2026, với ba trọng tâm lớn, gồm hợp tác ứng phó với các thách thức phi truyền thống làm mỏ neo cho hòa bình và ổn định khu vực; lấy kết nối kinh tế, số hóa, phát triển bao trùm và bền vững làm động lực phát triển hành lang thịnh vượng; lấy người dân là trọng tâm cho phát triển Cộng đồng ASEAN.
Các nước khẳng định tiếp tục củng cố đoàn kết, vai trò trung tâm của ASEAN, mở rộng hợp tác với các đối tác, nâng cao hiệu quả triển khai các kế hoạch và chương trình hợp tác, nhất là về bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, ổn định kinh tế, bảo đảm chuỗi cung ứng và hỗ trợ người dân. Đoàn kết được xác định là "lá chắn" quan trọng nhất về mặt chính trị, giúp ASEAN nâng cao tự cường thông qua giữ thế cân bằng, không chọn bên trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc, thay vào đó, ASEAN đóng vai trò là "người điều phối" các cấu trúc khu vực.
Hội nghị đã ra Tuyên bố của Lãnh đạo ASEAN về các hành động ưu tiên củng cố tự cường khu vực ứng phó với các hệ lụy từ tình hình Trung Đông, thể hiện quan điểm chính trị của ASEAN về các hệ lụy từ căng thẳng tại Trung Đông, tầm nhìn của các nhà lãnh đạo định vị ASEAN trong cấu trúc khu vực, cũng như chiến lược và biện pháp ứng phó chung mang tính hành động, thực thi cao. Tuyên bố nêu rõ các biện pháp thiết thực cho phản ứng tập thể của ASEAN đối với căng thẳng hiện nay tại Trung Đông, đặt nền tảng cho phản ứng phối hợp khu vực đối với các cuộc khủng hoảng trong tương lai.
Một kết quả quan trọng nữa là Hội nghị thông qua Nghị định thư Cebu sửa đổi Hiến chương ASEAN, trong đó chính thức hóa vị thế thành viên của Timor Leste. Đây là lần sửa đổi đầu tiên kể từ năm 2007, đánh dấu một cột mốc quan trọng không chỉ đối với việc Timor Leste hội nhập hoàn toàn vào ASEAN, mà còn đối với sự phát triển liên tục của ASEAN như một cộng đồng khu vực mạnh mẽ và toàn diện hơn.
Hội nghị còn thông qua một số văn kiện quan trọng khác về tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực trọng yếu, như Tuyên bố của Lãnh đạo ASEAN về hợp tác hàng hải; Tuyên bố về trao quyền cho thanh niên trong hành động vì khí hậu và ứng phó với thảm họa; Tuyên bố về hợp tác ứng phó thiên tai… Trong đó, Tuyên bố của Lãnh đạo ASEAN về hợp tác hàng hải khẳng định lại cam kết tập thể của ASEAN trong việc tăng cường hợp tác hàng hải và nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác trong lĩnh vực này. Tuyên bố cũng bao gồm đề xuất thành lập Trung tâm Hàng hải ASEAN tại Philippines, nhằm điều phối các hoạt động cứu hộ, an toàn hàng hải và chống tội phạm trên biển.
Có thể thấy, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 đánh dấu bước chuyển của ASEAN từ trạng thái phản ứng trước tình hình sang chủ động kiến tạo, thông qua các khung pháp lý dài hạn, nhất là văn kiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, giúp khối giữ vững sự ổn định ngay cả khi thế giới rơi vào tình trạng đa khủng hoảng. Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos nhấn mạnh, phía trước còn nhiều thách thức, song ASEAN sẽ nỗ lực không ngừng xây dựng tương lai hòa bình, thịnh vượng, lấy con người làm trung tâm.
