Sâm Lai Châu: OCOP 4 sao tạo sinh kế bền vững nơi núi rừng Tây Bắc

Không chỉ là dược liệu quý hiếm, sản phẩm sâm Lai Châu còn được chứng nhận OCOP 4 sao, là cầu nối giữa bảo tồn thiên nhiên với sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số, từng bước khẳng định vị thế của một sản phẩm đặc hữu mang thương hiệu Lai Châu.

Giữa những dãy núi trùng điệp của Lai Châu, nơi mây phủ quanh năm và những cánh rừng nguyên sinh vẫn giữ được vẻ hoang sơ vốn có, những vườn sâm đang âm thầm sinh trưởng dưới tán rừng già.

Ở vùng đất biên giới còn nhiều khó khăn ấy, phần lớn người dân là đồng bào dân tộc thiểu số, cuộc sống từ bao đời gắn với nương ngô, ruộng lúa và rừng núi.

Trong bức tranh sinh kế ấy, sự xuất hiện của cây sâm Lai Châu đã mang đến một hướng đi mới, vừa tạo nguồn thu nhập vừa góp phần bảo vệ những cánh rừng đầu nguồn. Đó cũng là câu chuyện mà hợp tác xã nông nghiệp bản địa Thu Ka đang kiên trì theo đuổi.

Trong không gian rực rỡ của những ngày Hà Nội đầu hè, bà Tăng Thị Phương Thanh - Giám đốc hợp tác xã nông nghiệp bản địa Thu Ka, đơn vị hiện phát triển nhiều sản phẩm đặc trưng của tỉnh Lai Châu, trong đó sâm Lai Châu là một trong những sản phẩm chủ lực đã mang một số sản phẩm đến với người tiêu dùng Thủ đô như sâm củ, sâm ngâm mật ong, chè lá sâm…

Câu chuyện của sâm Lai Châu - sản phẩm tự hào gắn trên mình chứng nhận OCOP 4 sao đã kể câu chuyện của mình với vẹn nguyên những mộc mạc đơn sơ của vùng núi còn nhiều khó khăn của Tây Bắc.

Bà Thanh chia sẻ, điều đặc biệt là phần lớn diện tích trồng sâm của hợp tác xã được thực hiện cùng cộng đồng địa phương, với bà con vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Hợp tác xã không chỉ liên kết với từng hộ dân riêng lẻ mà phối hợp với cộng đồng dân cư tại bản Thu Lũm, xã Thu Lũm để phát triển vùng trồng sâm dưới tán rừng theo các phương án đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Với mô hình này, cây sâm không đơn thuần là một loại cây dược liệu. Đó là câu chuyện của rừng, là câu chuyện của người dân với vẹn nguyên những nét văn hóa ban sơ bản địa. Đó cũng là câu chuyện về một hướng phát triển kinh tế xanh đang hình thành nơi vùng cao Tây Bắc.

"Sâm Lai Châu được trồng dưới tán rừng tự nhiên nên việc phát triển cây sâm luôn gắn liền với công tác bảo vệ rừng và sinh kế của đồng bào bản địa", bà Thanh chia sẻ.

Mỗi củ sâm lớn lên dưới tán rừng cũng đồng nghĩa với việc những cánh rừng được giữ gìn tốt hơn. Người dân có thêm động lực để gắn bó với rừng, bảo vệ rừng bởi chính khu rừng ấy đang trở thành nguồn sinh kế cho gia đình và cộng đồng.

"Sâm Lai Châu được trồng dưới tán rừng tự nhiên nên việc phát triển cây sâm luôn gắn liền với công tác bảo vệ rừng và sinh kế của đồng bào bản địa",

bà Thanh chia sẻ.

Trước đây, bà con chủ yếu trồng lúa nương, trồng ngô. Giá trị kinh tế mang lại còn hạn chế. Khi tham gia chuỗi liên kết phát triển sâm, người dân có thêm việc làm từ chăm sóc, bảo vệ vùng trồng và tham gia các hoạt động liên quan đến phát triển cây sâm.

Đặc biệt, trong mô hình liên kết này, cộng đồng địa phương còn được hưởng lợi từ hoạt động thương mại của sản phẩm.

Một phần lợi nhuận được trích lại để hỗ trợ cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển vùng nguyên liệu. Từ một loại cây dược liệu quý, sâm Lai Châu đang dần trở thành công cụ tạo sinh kế bền vững, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho đồng bào vùng cao.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng và nguồn gốc sản phẩm, câu chuyện của sâm Lai Châu không chỉ dừng lại ở việc trồng hay sản xuất ra các sản phẩm. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để khẳng định giá trị và xây dựng niềm tin trên thị trường.

Đó là lý do hợp tác xã Thu Ka đặt trọng tâm vào việc xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và phát triển chuỗi liên kết.

Theo bà Tăng Thị Phương Thanh, đối với các sản phẩm nông nghiệp hiện nay, đặc biệt là những sản phẩm đặc sản địa phương, truy xuất nguồn gốc là yêu cầu mang tính sống còn. Không chỉ đáp ứng đòi hỏi của thị trường, đây còn là cơ sở để khẳng định chất lượng, nâng cao giá trị sản phẩm và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Đối với sâm Lai Châu, việc quản lý nguồn gốc được thực hiện rất chặt chẽ. Các đơn vị muốn trồng sâm dưới tán rừng phải xây dựng phương án quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, trình cơ quan có thẩm quyền xem xét, phê duyệt.

Toàn bộ các vùng trồng sâm của hợp tác xã đều được cấp mã số vùng trồng và được các cơ quan chức năng quản lý, giám sát. Sự minh bạch ấy trở thành nền tảng để bảo đảm chất lượng sản phẩm và tạo dựng thương hiệu.

Song song với đó, hợp tác xã cũng chú trọng đầu tư xây dựng bao bì với những hình ảnh nhận diện riêng cho sản phẩm, với những thiết kế mang đậm dấu ấn núi rừng Lai Châu và vùng nguyên liệu nơi cây sâm sinh trưởng.

Câu chuyện văn hóa nơi người dân với đôi bàn tay chai sạn vẫn ngày đêm gắn bó với những cây sâm nhỏ bé dưới tán rừng đã được đưa nguyên vẹn lên những lọ sâm nhỏ, để người tiêu dùng không chỉ mua sản phẩm, mà còn hình dung được cả cuộc sống của đồng bào nơi vùng cao. Đó cũng là yếu tố quan trọng giúp sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao và duy trì suốt nhiều năm qua.

Thêm nữa, các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu, tham gia hội chợ, diễn đàn quảng bá sản phẩm được hợp tác xã duy trì thường xuyên.

Không chỉ dừng ở việc giới thiệu sản phẩm, hợp tác xã còn phối hợp với các nhà khoa học trong nghiên cứu, đánh giá giá trị của sâm Lai Châu nhằm nâng cao uy tín và vị thế của sản phẩm trên thị trường.

Hiện nay, sản phẩm của hợp tác xã đã được phân phối thông qua hệ thống đại lý, showroom tại Hà Nội và các kênh thương mại điện tử.

Đối với một tỉnh miền núi biên giới còn nhiều khó khăn như Lai Châu, việc đưa sản phẩm lên các nền tảng số không chỉ mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn giúp rút ngắn khoảng cách địa lý giữa vùng cao và người tiêu dùng cả nước.

Theo bà Thanh, để mở rộng thị trường cho các sản phẩm nông nghiệp địa phương, ngoài việc nâng cao chất lượng sản phẩm, cần đẩy mạnh quảng bá, giới thiệu sản phẩm thông qua nhiều kênh khác nhau, đặc biệt là các nền tảng số và thương mại điện tử.

Nếu câu chuyện của hợp tác xã Thu Ka phản ánh những nỗ lực từ cơ sở, thì ở tầm vĩ mô, Ủy ban nhân dân tỉnh Lai Châu cũng đang đặt nhiều kỳ vọng vào cây sâm như một ngành hàng chiến lược của địa phương.

Ngày 19/5/2024, Tỉnh ủy Lai Châu ban hành Nghị quyết số 17-NQ/TU về phát triển sâm Lai Châu giai đoạn 2024-2030, định hướng đến năm 2035. Mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, sản lượng khai thác sâm Lai Châu đạt khoảng 30 tấn mỗi năm, bảo đảm nguồn gốc xuất xứ và đạt tiêu chuẩn GACP-WHO hoặc tương đương. Xa hơn, đến năm 2035, sâm Lai Châu cùng với sâm Việt Nam sẽ trở thành ngành hàng mang thương hiệu quốc gia, có giá trị xuất khẩu cao, tiến tới xây dựng thương hiệu quốc tế.

Mục tiêu này không phải không có cơ sở bởi sâm Lai Châu là loài sâm Việt Nam quý hiếm, phân bố hẹp trên địa bàn tỉnh Lai Châu, là loại dược liệu đã được người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số sử dụng từ lâu đời.

Loài cây này được đánh giá có giá trị cao cả về dược liệu lẫn kinh tế. Hàm lượng saponin trong sâm Lai Châu đạt tới 23,85% trong tự nhiên, đồng thời chứa tới 70 loại saponin quý. Đây là nguồn tài nguyên đặc hữu mà không nhiều địa phương có được.

Bên cạnh đó, Lai Châu còn sở hữu những điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế dưới tán rừng. Toàn tỉnh có hơn 488.632ha đất rừng, tỷ lệ che phủ rừng đạt 54%, với hơn 70% dân số có cuộc sống gắn liền với rừng. Những lợi thế ấy tạo nền tảng để cây sâm phát triển thành ngành hàng chủ lực.

Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết số 17-NQ/TU, tỉnh đã đạt được những kết quả bước đầu tích cực. Hiện có 23 tổ chức cùng 217 hộ gia đình, cá nhân tham gia trồng sâm Lai Châu với diện tích hơn 140 ha. Trong đó, khoảng 70% diện tích được trồng dưới tán rừng; có 112 cơ sở được cấp mã số cơ sở trồng sâm Lai Châu.

Tuy nhiên, con đường xây dựng thương hiệu vẫn còn nhiều việc phải làm. Theo đánh giá của tỉnh, nghiên cứu khoa học về sâm Lai Châu chưa toàn diện; sản phẩm chế biến còn hạn chế; chưa có sản phẩm chế biến sâu mang tính đột phá; thương hiệu còn yếu; thị trường tiêu thụ chưa định hình rõ ràng và các kênh phân phối vẫn còn nhỏ lẻ. Đó cũng là lý do các doanh nghiệp, hợp tác xã như Thu Ka kỳ vọng nhiều hơn vào sự đồng hành của các cơ quan quản lý, các chương trình xúc tiến thương mại và các hoạt động quảng bá sản phẩm.

Bởi với một sản phẩm đặc hữu như sâm Lai Châu - sản phẩm đã vinh dự gắn lên mình chứng nhận OCOP 4 sao, hành trình đi từ những cánh rừng nơi biên viễn đến thị trường rộng lớn không chỉ cần những người trồng sâm mà còn cần sự chung tay của cả hệ sinh thái phát triển.

Để rồi một ngày nào đó, khi nhắc đến Lai Châu, người ta không chỉ nhớ đến những dãy núi hùng vĩ hay những cung đường mây phủ, mà còn nhớ đến một loại dược liệu quý được nuôi dưỡng dưới tán rừng, mang theo câu chuyện về bảo tồn thiên nhiên, gìn giữ tri thức bản địa và kiến tạo sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao.

Ở nơi những cánh rừng vẫn ngày đêm xanh thẳm ấy, những mầm sâm đang tiếp tục lớn lên, cùng với khát vọng đưa thương hiệu sâm Lai Châu vươn xa.