Nhu cầu nhà luôn gắn liền công việc, học tập và sinh kế của người lao động, bởi “an cư mới lạc nghiệp”. Thế nhưng, nhà ở hiện vẫn là niềm ước ao của hàng triệu công nhân. Bởi, với mức thu nhập hiện nay, họ rất khó tích lũy để tiếp cận nhà ở, trong khi các cơ chế tài chính, hỗ trợ từ nhà nước vẫn chưa hóa giải được khó khăn.
"Khoảng trống" an sinh phía sau tăng trưởng
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hàng trăm nghìn công nhân đang làm việc tại các khu chế xuất, như: Linh Trung, Tân Thuận; các khu công nghiệp, như: Tân Tạo, Tân Bình, Sóng Thần, Dĩ An, Đồng An... phải thuê trọ trong những khu dân cư chật chội, thiếu thốn điều kiện sinh hoạt. Nhiều phòng trọ có diện tích không quá 15 m2 nhưng đến ba, bốn người ở. Thậm chí, nhiều căn phòng có đến “ba thế hệ” sinh sống.
Đến khu nhà trọ “ông Bảy Sinco” ở phường An Lạc, Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có hàng trăm phòng trọ cho thuê, phần lớn người ở là công nhân của Công ty Pouyuen, nhưng không còn phòng nào trống. Mỗi phòng có diện tích từ 8-10 m2, bên trên kèm gác lửng để tăng thêm diện tích sử dụng, có giá thuê khoảng 1,2-1,5 triệu đồng/tháng.
Trong căn phòng ở đầu dãy trọ, vợ chồng chị Bùi Thị Tú và anh Nguyễn Ngọc Trầm cùng ba con nhỏ đang chuẩn bị cho bữa cơm tối trong ánh sáng tù mù, vì chỉ dùng một bóng đèn tròn để tiết kiệm điện. Chỗ đặt mâm cơm kế bên chiếc ti-vi vừa đủ cho năm người ngồi, cũng là chỗ ngủ cho hai vợ chồng; gác xép chỉ cách trần nhà chừng nửa mét, vừa là nơi học và ngủ của các con.
Chị Tú cho hay, năm 2004, chị từ miền bắc vào Thành phố Hồ Chí Minh làm công nhân khâu may đế giày của Công ty Pouyuen. Hai năm sau kết hôn với anh Trầm (quê An Giang) rồi sinh con, lập nghiệp. Lúc đó, giá thuê căn phòng là 300 nghìn đồng/ tháng, sau hơn 20 năm giá thuê hiện nay là 1,2 triệu đồng/phòng/ tháng. Nếu tính cả tiền điện, nước, con cái học hành, ăn uống và tiêu dùng, chi phí mỗi tháng lên đến gần 20 triệu.
“Cuộc sống hiện nay đã quá chật vật. Chúng tôi còn không dám nghĩ đến việc thuê căn phòng rộng hơn, tiện nghi cho tụi nhỏ đang tuổi trưởng thành, nói chi đến chuyện mua nhà, vì điều đó quá sức của người công nhân”. Chị Tú chia sẻ thêm.
Tại Đồng Nai, nơi được xem là “thủ phủ” khu công nghiệp với 57 khu đã được thành lập, thu hút hơn 1,2 triệu công nhân lao động; trong đó, chiếm khoảng 70% lao động nhập cư. Theo ghi nhận, phường Long Bình là địa bàn có nhiều khu công nghiệp lớn của tỉnh, kéo theo lượng công nhân ở trọ đông đúc.
Chị Phan Thị Thủy từ Quảng Trị vào Đồng Nai làm công nhân ở khu công nghiệp Amata gần 20 năm nay, cũng là chừng ấy khoảng thời gian gắn bó với căn phòng trọ chỉ khoảng 10 m2. Sau giờ tan ca buổi chiều, chị Thủy tiếp chúng tôi trong căn phòng trọ chật chội, nóng bức với bốn người trong gia đình sinh sống.
Khi đề cập về mua nhà để an cư nơi quê hương thứ hai này, nữ công nhân nói: “Hai vợ chồng tôi đều là công nhân, cố gắng tăng ca, hy vọng sau này mua được căn nhà nhỏ. Nhưng với số tiền lương hằng tháng, sau khi chi tiêu cho gia đình và học hành của hai con, còn lại chẳng được bao nhiêu, cho nên việc mua nhà sẽ rất khó khăn, nói đúng hơn là không thể”.
Không chỉ chỗ ở thiếu thốn và chật chội, trường học, cơ sở giáo dục và hạ tầng thiết yếu cho con em công nhân lao động ở chung quanh các khu nhà trọ tại hai địa phương, nhất là khu vực phía nam cũng là vấn đề nan giải. Thực tế này cho thấy một nghịch lý, nơi tạo ra giá trị kinh tế lớn, nhưng điều kiện sống cơ bản cho lực lượng lao động trực tiếp lại chưa bảo đảm.
Bất cập khu lưu trú công nhân
Đại diện Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (Hepza) cho biết: Hiện thành phố có 6 dự án xây dựng nhà lưu trú cho công nhân đã đi vào hoạt động với quy mô thiết kế là 1.400 căn cho gần 8.500 công nhân.
Hầu hết, các khu lưu trú đều do doanh nghiệp có công nhân làm việc trong khu chế xuất Tân Thuận, các khu công nghiệp Tân Thới Hiệp, Đông Nam, Linh Trung 1, Linh Trung 2... đáp ứng quy chuẩn về nơi lưu trú, kèm các tiện ích hạ tầng và xã hội, như: Sân thể dục thể thao, siêu thị tiện lợi, sinh hoạt cộng đồng, trường mầm non... Song số lượng chỗ ở lưu trú vẫn còn quá ít, chưa đáp ứng nhu cầu. Số liệu thống kê cho thấy, nhu cầu nhà ở cho công nhân lên tới 458.000 chỗ/tổng số 928.000 người đang làm việc tại 58 khu chế xuất, khu công nghiệp.
Trong đó, nhiều khu công nghiệp đã hoạt động hơn 20 năm, với tỷ lệ lấp đầy 100% nhưng không có nhà lưu trú hoặc nhà ở phục vụ công nhân. Đơn cử như khu công nghiệp tây bắc Củ Chi có 13.000 lao động, khu công nghiệp Đông Xuyên (Bà Rịa-Vũng Tàu cũ) có 18.000 lao động, khu công nghiệp Hoa Kỳ Phước 3 (Bình Dương cũ) có 44.000 lao động... nhưng lại thiếu nhà lưu trú.
Còn tại Đồng Nai, ghi nhận mô hình khu lưu trú cho công nhân chưa được tỉnh hoặc các công ty đầu tư hạ tầng khu công nghiệp triển khai, cho nên hàng trăm nghìn người phải tự túc chỗ ở và thuê nhà trọ nằm ở gần các khu công nghiệp.
Đại diện công đoàn cơ sở một doanh nghiệp FDI đóng trong khu công nghiệp Amata đánh giá: Khi người lao động có chỗ ở ổn định, điều kiện sống được cải thiện, họ sẽ yên tâm gắn bó lâu dài với doanh nghiệp, qua đó nâng cao năng suất và hiệu quả lao động.
Ngược lại, nếu vấn đề nhà ở không được giải quyết sẽ kéo theo rất nhiều hạn chế tác động trực tiếp đến đời sống, gia đình, nhu cầu học tập và thăng tiến của người lao động.
Nói về tầm quan trọng về chỗ ở dành cho công nhân lao động, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Worldon (Việt Nam) đóng tại khu công nghiệp Đông Nam (xã Bình Mỹ, Thành phố Hồ Chí Minh) Châu Cao Phong cho rằng: “Việc chăm lo chỗ ở cho công nhân lao động là nhiệm vụ quan trọng và là ưu tiên hàng đầu trong quá trình đầu tư phát triển, bởi họ chính là nguồn lực quan trọng góp phần duy trì cỗ máy sản xuất. Khi doanh nghiệp “chung vai gánh vác” với người lao động chính là “níu” người thân và gia đình của họ xích lại gần hơn, để họ gắn bó và cống hiến lâu dài cho doanh nghiệp. Ngay khi nhà máy của công ty chúng tôi đi vào vận hành năm 2015, công ty đã đồng thời đưa vào hoạt động khu lưu trú cho công nhân với sức chứa cho 6.000 người, với kinh phí đầu tư khoảng 313 tỷ đồng. Và chính nhờ đón đầu nhu cầu nhà ở của công nhân, khu lưu trú đã tạo chỗ ở ổn định và lâu dài cho hàng nghìn người, tránh được tình trạng thiếu hụt nguồn lực lao động, nhất là trong đợt dịch Covid-19” .
