Với tỷ lệ đô thị hóa hiện nay đạt khoảng 45%, đô thị ngày càng khẳng định vai trò trong kinh tế-xã hội, đóng góp hơn 70% GDP. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách mạnh mẽ thúc đẩy quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển đô thị. Những định hướng này là kim chỉ nam giúp nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân, bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững.
Bài 1: Thống nhất nhận thức về vai trò của hệ thống đô thị
Ngay sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, kinh tế-xã hội nói chung và đô thị nói riêng đã có bước chuyển biến rõ rệt theo hướng rất tích cực, song cũng vấp phải những thách thức.
Mục tiêu đến năm 2030, đô thị sẽ đóng góp khoảng 85% GDP, với tỷ lệ đô thị hóa đạt 50%. Đây là một bài toán không dễ, đòi hỏi nhận thức đúng đắn về vai trò và cách thức triển khai những giải pháp phát triển đô thị phù hợp ngay từ bây giờ.
Đô thị trong bối cảnh mới
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp là cuộc cách mạng trong tiến trình tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Trong bối cảnh đó, hệ thống đô thị phải được nhìn nhận như những đơn vị kinh tế-xã hội năng động nhất, nơi thực thi các chính sách phát triển một cách trực tiếp và mạnh mẽ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Nguyễn Vũ Phương, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng cho rằng, quy mô và vai trò chính của 6 đô thị lớn nhất cả nước ngày càng được khẳng định rõ nét. GRDP của Hà Nội khoảng 63,5 tỷ USD, Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 121 tỷ USD, Hải Phòng khoảng 29,3 tỷ USD, Đà Nẵng khoảng 12,6 tỷ USD, Cần Thơ khoảng 12,3 tỷ USD và Huế khoảng 3,6 tỷ USD. Năng lực của các đô thị này không chỉ thể hiện qua các chỉ số công nghiệp, dịch vụ hàng đầu mà còn đóng vai trò là trung tâm hành chính, cực tăng trưởng kinh tế, đổi mới sáng tạo và liên kết vùng, hình thành những trung tâm chính trị, tri thức, kinh tế, tài chính, logistics, công nghiệp văn hóa...
Hiện nay, sự linh hoạt và đa dạng của mô hình đô thị mới đã vượt ra khỏi giới hạn hành chính cứng nhắc của giai đoạn trước, thể hiện rõ tại Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 (có hiệu lực từ 1/1/2026) quy định về phân loại đô thị.
Đô thị có thể hình thành từ một, hai đơn vị hành chính hoặc có thể trở thành siêu đô thị. Chính sách linh hoạt giúp hình thành ngay những khu vực đô thị, phù hợp với vai trò, thực trạng phát triển, mức độ đô thị hóa, giao thông thuận lợi, hạ tầng đầy đủ mà không cần phải đợi cả một khu vực đô thị hóa mới được công nhận. Thách thức lớn đối với các địa phương là bảo đảm các trung tâm đô thị lớn này vận hành một cách đồng bộ, thông suốt, từ đó cần đổi mới tư duy, quan niệm và thực hiện cho đúng.
Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Bất động sản Việt Nam Đỗ Viết Chiến phân tích, chính quyền địa phương nay chỉ còn 2 cấp, cho nên sự phân cấp, phân quyền cho các đơn vị hành chính (phường, xã) rất lớn, đòi hỏi cần chuẩn bị tốt cả về nguồn lực vật chất và con người. Chính vì vậy, cần nhận thức đúng và đầy đủ về vai trò của đô thị để có các giải pháp phù hợp, trong đó cần tính toán kỹ vai trò, vị trí của từng đô thị trong chiến lược phát triển kinh tế-xã hội.
Theo tinh thần của Kết luận số 212-KL/TW của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về định hướng xây dựng tiêu chuẩn của đơn vị hành chính, phân loại đơn vị hành chính và phân loại đô thị, việc xác định các trung tâm đô thị lớn đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Các đô thị đặc biệt như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ gánh vác sứ mệnh dẫn dắt kinh tế vùng mà còn là đầu mối giao thương quốc tế.
Tuy nhiên, để tăng trưởng hai con số bền vững trên quy mô quốc gia, vai trò của các đô thị cấp hai, cấp ba cần được khơi thông mạnh mẽ. Đây chính là các “cực tăng trưởng vệ tinh”, giúp giảm áp lực về hạ tầng và dân số cho các đô thị trung tâm, tạo sức bật kinh tế cho các vùng phụ cận.
Mặc dù, Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 đã yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải phân định rõ trách nhiệm, bảo đảm luôn có sự chăm lo đầy đủ hệ thống hạ tầng nhưng đây là vấn đề mới và khó, nhất là trong bối cảnh triển khai chính quyền địa phương hai cấp. Vai trò của cấp tỉnh hiện nay đã khác trước, vừa tổng thể nhưng cũng vừa cụ thể. Trong khi đó, việc phân cấp mạnh cho các phường, xã cũng khiến nhiệm vụ tại các đơn vị này nặng nề hơn; đồng thời, sự thiếu hụt các cơ chế điều phối vùng hiệu quả thường dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy làm”, gây lãng phí nguồn lực và chồng chéo trong đầu tư hạ tầng. Do vậy, vấn đề này cần được cấp ủy và chính quyền các cấp chú trọng.
-----------------
Cục trưởng Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) Trần Quốc Thái
Một thách thức lớn khác trong mô hình địa phương hai cấp hiện nay chính là bảo đảm sự liên kết đồng bộ. Điều này không chỉ riêng Việt Nam, mà trên thế giới, sự liên kết ngang cũng luôn là vấn đề khó. Đơn cử, trong vấn đề thoát nước, nếu trên tuyến có một khu vực vận hành chưa tốt thì hiện tượng ngập úng vẫn tái diễn.
Cục trưởng Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) Trần Quốc Thái nhấn mạnh, yêu cầu liên kết giữa các đơn vị hành chính là bắt buộc và cần cùng giám sát lẫn nhau. Mặc dù, Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 đã yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải phân định rõ trách nhiệm, bảo đảm luôn có sự chăm lo đầy đủ hệ thống hạ tầng nhưng đây là vấn đề mới và khó, nhất là trong bối cảnh triển khai chính quyền địa phương hai cấp. Vai trò của cấp tỉnh hiện nay đã khác trước, vừa tổng thể nhưng cũng vừa cụ thể. Trong khi đó, việc phân cấp mạnh cho các phường, xã cũng khiến nhiệm vụ tại các đơn vị này nặng nề hơn; đồng thời, sự thiếu hụt các cơ chế điều phối vùng hiệu quả thường dẫn đến tình trạng “mạnh ai nấy làm”, gây lãng phí nguồn lực và chồng chéo trong đầu tư hạ tầng. Do vậy, vấn đề này cần được cấp ủy và chính quyền các cấp chú trọng.
Giảm thiệt hại
Vấn đề cấp bách hiện nay là giảm thiểu thiệt hại mà các đô thị đang phải hứng chịu như tình trạng kẹt xe, ngập úng, ô nhiễm môi trường… - những “căn bệnh” kinh niên của đô thị mà chưa có lời giải xác đáng, làm phát sinh các chi phí không nhỏ, trực tiếp kéo lùi chỉ số tăng trưởng kinh tế và làm giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, và khi hiệu suất di chuyển trong đô thị bị đình trệ, nhịp đập kinh tế cũng chậm lại.
Đáng lưu ý, tác động của biến đổi khí hậu đang trở thành mối đe dọa trực diện và nghiêm trọng với mức độ không ngừng gia tăng. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) năm 2020, khoảng 11,8 triệu người dân khu vực ven biển của nước ta đang gặp rủi ro cao do lũ lớn và hơn 35% khu dân cư đang nằm trong vùng có nguy cơ sạt lở. Khu vực ven biển vốn đã đông đúc sẽ phải chịu rủi ro cao hơn. Mỗi năm, ngành nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, du lịch và công nghiệp sẽ bị thiệt hại khoảng 852 triệu USD và 316.000 lao động bị mất việc do ảnh hưởng của lũ sông và lũ ven biển. Đồng thời, biến đổi khí hậu được dự báo sẽ làm gia tăng lũ, hạn hán, sạt lở, xâm nhập mặn vốn đã phổ biến ở Việt Nam.
Cùng với hậu quả của quá trình mở rộng đô thị không phù hợp và quản lý sử dụng đất yếu kém, biến đổi khí hậu phức tạp đã khiến ngập lụt đô thị ở nước ta có xu hướng ngày càng gia tăng và trầm trọng hơn. Đơn cử, theo thống kê, lượng mưa trong 2 ngày do cơn bão số 10 tại tỉnh Cao Bằng năm 2025 đã gây thiệt hại khoảng 750 tỷ đồng, bằng 2 tháng thu ngân sách của tỉnh. Hay cơn bão Yagi, siêu bão mạnh nhất trong 30 năm qua tại Biển Đông, gây thiệt hại khủng khiếp về người và tài sản, tàn phá nặng nề cơ sở hạ tầng, nông nghiệp tại các tỉnh miền bắc…
Theo các chuyên gia, nếu không có những giải pháp hữu hiệu, con số thiệt hại hằng năm do biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển của đất nước. Do đó, vai trò của chính quyền cần được nâng cao hơn nữa nhằm chống thất thoát, lãng phí, tăng cường tiết kiệm, quản lý đô thị hiệu quả và chặt chẽ hơn để tạo dư địa cho phát triển kinh tế-xã hội.
Theo các chuyên gia, nếu không có những giải pháp hữu hiệu, con số thiệt hại hằng năm do biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển của đất nước. Do đó, vai trò của chính quyền cần được nâng cao hơn nữa nhằm chống thất thoát, lãng phí, tăng cường tiết kiệm, quản lý đô thị hiệu quả và chặt chẽ hơn để tạo dư địa cho phát triển kinh tế-xã hội.
Để tăng trưởng nhanh, bền vững, các giải pháp giảm thiểu rủi ro phải được đặt ở vị trí trung tâm của quy hoạch, trong đó cần chuyển dịch từ tư duy “chống đỡ” sang tư duy “thích ứng chủ động”. Những giải pháp này cần được tính toán như những khoản đầu tư bảo vệ thành quả tăng trưởng. Một đô thị an toàn trước thiên tai, biến đổi khí hậu chính là nền tảng vững chắc cả về vật chất và tinh thần để các thành phần kinh tế yên tâm sinh sống, sản xuất, kinh doanh và đóng góp vào mục tiêu phát triển chung của đất nước.
(Còn nữa)
