Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thâm nhập ngày càng sâu vào đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực văn học nghệ thuật - không gian vốn được xem là địa hạt của cảm xúc, trải nghiệm và cá tính sáng tạo. Sự hiện diện ấy mở ra nhiều cơ hội mới, song đồng thời đặt ra những câu hỏi căn cốt về vai trò, trách nhiệm và phẩm giá của người sáng tạo.
Ngày 3/3, trong khuôn khổ Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24, tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca” thu hút sự quan tâm của dư luận khi đề cập việc ứng xử với AI trong hoạt động sáng tác. Thực tế này cho thấy, câu chuyện AI không còn là lựa chọn cá nhân của từng nghệ sĩ, mà đã trở thành vấn đề chung của cộng đồng nghề nghiệp và đời sống văn hóa.
Nhận diện bản chất của sáng tạo
Trong lĩnh vực âm nhạc, sự tham gia của AI có thể nhìn thấy rõ nét. Các nền tảng tạo nhạc tự động, phần mềm viết lời, phối khí bằng thuật toán được sử dụng ngày càng phổ biến. Không ít nghệ sĩ trẻ chủ động tìm đến các công cụ AI để hỗ trợ sáng tác, bởi tốc độ sản xuất nhanh, chi phí thấp và khả năng “bắt trend” cao. Trên không gian mạng, nhiều bản nhạc gắn nhãn “AI sáng tác” thu hút hàng triệu lượt nghe, cho thấy AI đang trở thành một tác nhân mới trong hệ sinh thái âm nhạc. Trên thế giới, cuộc thi AI Song Contest do Đài phát thanh VPRO (Hà Lan) tổ chức lần đầu năm 2020 ghi dấu mốc AI chính thức bước vào “lãnh địa” sáng tác. Sự kiện này, theo nhiều nhà nghiên cứu, không chỉ là một cuộc chơi công nghệ, mà còn là phép thử đối với khái niệm “tác giả” trong kỷ nguyên số.
Ở Việt Nam, làn sóng sử dụng AI trong sáng tác đang lan rộng, kèm theo đó là những phản ứng trái chiều. Mới đây, ấn phẩm Văn nghệ Công an phát đi thông báo không nhận các sáng tác văn học được viết bằng AI gửi về cộng tác. Quyết định này nhận được nhiều ý kiến đồng tình trong giới cầm bút. Nhà văn Ngô Hường (Đồng Nai) cho rằng, việc một tòa soạn “đánh hồi chuông đầu tiên” là cần thiết để bảo vệ sự trong sáng của hoạt động sáng tác. Nhà văn Tống Phước Bảo (Thành phố Hồ Chí Minh) bày tỏ: Nếu sử dụng AI để viết, tác giả cần ghi rõ vai trò của công cụ; còn việc ký tên mình như người sáng tạo thực thụ trong khi phần lớn nội dung do AI tạo ra là điều khó chấp nhận về mặt đạo đức nghề nghiệp.
Tại tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca” ngày 3/3, câu chuyện AI trở thành chủ đề trung tâm. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Văn Toàn (Trưởng môn Văn học Việt Nam hiện đại, Khoa Ngữ văn, Trường đại học Sư phạm Hà Nội), chia sẻ trải nghiệm thử “ra lệnh” cho ứng dụng Gemini soạn tham luận gửi hội thảo.
Theo ông, ứng dụng này tự nhận là “kẻ bắt chước vĩ đại”, tồn tại nhờ vào hàng tỷ câu chữ mà nhân loại đã viết ra. Đáng chú ý, trong phần kết văn bản do AI tạo ra, ứng dụng thừa nhận: “Sự hiện diện của tôi không làm giảm đi giá trị của nhà thơ. Trái lại, tôi là phép thử để các quý vị nhận ra thứ gì là không thể thay thế. Khi một AI có thể làm thơ rất giống người, thì phẩm giá của nhà thơ nằm ở chỗ viết được những câu thơ mà AI không dám viết - vì chúng quá thật, quá đau, quá phi logic hoặc quá tự do”. Theo ông Toàn, lời “tự thú” ấy, dù do thuật toán tạo ra, vẫn gợi mở suy nghĩ sâu xa về bản chất của sáng tạo và giới hạn của máy móc.
Giữ gìn nền tảng tinh thần của đời sống văn hóa
Không thể phủ nhận AI đang tham gia sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, nghệ thuật cũng không thể đứng ngoài làn sóng này. Từ đây đòi hỏi cách ứng xử để không đánh mất giá trị cốt lõi của sáng tạo. Một trong những hệ lụy được nhắc đến nhiều nhất là câu chuyện bản quyền và tư cách chủ thể sáng tạo. Nhà giáo Trương Trọng Hiểu, giảng viên Trường đại học Kinh tế-Luật (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), nhận định: Khi một tác phẩm được tạo ra từ dữ liệu tập hợp vô số tác phẩm của người khác, câu hỏi về quyền tác giả, quyền liên quan và phân chia lợi ích trở nên đặc biệt phức tạp. Nếu không có hành lang pháp lý kịp thời, tranh chấp là điều khó tránh khỏi.
Không thể phủ nhận AI đang tham gia sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, nghệ thuật cũng không thể đứng ngoài làn sóng này. Từ đây đòi hỏi cách ứng xử để không đánh mất giá trị cốt lõi của sáng tạo. Một trong những hệ lụy được nhắc đến nhiều nhất là câu chuyện bản quyền và tư cách chủ thể sáng tạo.
Ở góc độ văn hóa, Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, giảng viên Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), cảnh báo nguy cơ “đứt gãy văn hóa” khi sáng tạo bị rút gọn thành thao tác kỹ thuật và sản lượng nội dung. Mỗi tác phẩm nghệ thuật vốn gắn với bối cảnh lịch sử, ký ức cộng đồng và hệ giá trị xã hội cụ thể. Khi con người quen với những sản phẩm được tối ưu hóa bằng thuật toán dựa trên dữ liệu quá khứ, mối liên hệ giữa tác phẩm với chiều sâu văn hóa có thể dần mờ nhạt. Ông Tiến nhấn mạnh, nếu kho tàng sáng tạo của nhân loại tiếp tục bị khai thác như một nguồn dữ liệu vô tận mà thiếu sự ghi nhận và chia sẻ lợi ích, AI rất dễ trở thành “cỗ máy hút chất xám”, gây mất cân bằng không chỉ về pháp lý mà còn về đạo đức văn hóa.
Từ thực tiễn nghề nghiệp, Nghệ sĩ Ưu tú Hạnh Thúy chia sẻ mối lo khác: Khi sáng tạo trở nên quá dễ và quá nhanh, người nghệ sĩ có nguy cơ bỏ qua giai đoạn trăn trở - vốn là nơi hình thành chiều sâu tư tưởng và cảm xúc. Quá trình lao động nghệ thuật không chỉ là sản phẩm cuối cùng, mà còn là hành trình trải nghiệm, va đập, chiêm nghiệm với đời sống. Nếu tác phẩm chỉ còn là kết quả của thao tác kỹ thuật, chứ không còn là kết tinh của trải nghiệm sống, nguy cơ lớn nhất là nghệ thuật sẽ đánh mất linh hồn của chính mình.
Khi sáng tạo trở nên quá dễ và quá nhanh, người nghệ sĩ có nguy cơ bỏ qua giai đoạn trăn trở - vốn là nơi hình thành chiều sâu tư tưởng và cảm xúc. Quá trình lao động nghệ thuật không chỉ là sản phẩm cuối cùng, mà còn là hành trình trải nghiệm, va đập, chiêm nghiệm với đời sống. Nếu tác phẩm chỉ còn là kết quả của thao tác kỹ thuật, chứ không còn là kết tinh của trải nghiệm sống, nguy cơ lớn nhất là nghệ thuật sẽ đánh mất linh hồn của chính mình.
Nghệ sĩ Ưu tú Hạnh Thúy
Dù vậy, bên cạnh những lo ngại, một số chuyên gia cho rằng cần nhìn AI như một đối tác mới của sáng tạo. Thạc sĩ Võ Thị Mỹ Duyên, chuyên gia đào tạo ứng dụng AI tạo sinh tại Học viện Kỹ năng VTALK, phân tích rằng, sáng tạo trong kỷ nguyên AI không còn là cuộc chơi đơn độc. Theo bà, khi biết cách “giao tiếp” với AI, người làm nghề có thể khai mở thêm tầng ý tưởng, giảm áp lực phải liên tục nảy sinh cái mới trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt của thị trường nội dung số. “Nếu sản phẩm do AI hỗ trợ vẫn đạt mục tiêu thẩm mỹ và cảm xúc, thì sự sáng tạo đó xứng đáng được ghi nhận, với điều kiện phải minh bạch về vai trò của công cụ”, bà chia sẻ.
Nhiều chuyên gia cũng đồng thuận với quan điểm minh bạch là nguyên tắc cần thiết. Nếu việc sử dụng AI ở mức độ đáng kể trong quá trình sáng tác, tác giả cần công khai để tòa soạn, ban tổ chức cuộc thi và công chúng có cơ sở đánh giá. Thời gian qua, một số cuộc thi trong nước đã buộc rút giải thưởng khi phát hiện tác phẩm sử dụng AI trái quy định. Những sự việc ấy cho thấy cộng đồng nghề nghiệp đang từng bước thiết lập các ranh giới ban đầu nhằm bảo đảm công bằng và trung thực trong sáng tạo.
Ở bình diện rộng hơn, câu chuyện AI đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản lý phù hợp bối cảnh số. Việc xác định tư cách chủ thể của sản phẩm do AI hỗ trợ, cơ chế ghi nhận và phân chia lợi ích cần được nghiên cứu thận trọng, dựa trên tham vấn chuyên gia và thực tiễn quốc tế. Song song với đó là trách nhiệm tự giác của giới sáng tạo trong việc giữ gìn chuẩn mực nghề nghiệp và phẩm giá cá nhân. Công nghệ có thể thay đổi phương thức sản xuất, nhưng không thể thay thế trải nghiệm sống, trách nhiệm xã hội và khát vọng biểu đạt chân thực của con người. Việc nhận diện và bảo vệ ranh giới ấy, cộng đồng nghệ thuật bảo vệ quyền lợi nghề nghiệp của mình, đồng thời giữ gìn nền tảng tinh thần của đời sống văn hóa.
