Người hồi sinh chữ Thái trên quê hương Quỳ Hợp

Từ nay người dân tộc Thái nơi đây lại có thể viết thư từ cho nhau bằng văn tự riêng của mình. Có lẽ vui nhất là thầy Sầm Văn Bình, được coi là "người gọi hồn chữ Thái" về với dân tộc mình...

Con đường đến với chữ Thái

Sầm Văn Bình sinh trưởng trong một gia đình dân tộc Thái đông anh chị em ở bản Yên Luốm, xã Châu Quang, huyện Quỳ Hợp. Là con đầu nên Sầm Văn Bình vừa đi học vừa phải lên nương, làm nải thuê cho các gia đình khác để lấy gạo nuôi các em. Vượt qua nhiều khó khăn, anh đã cố gắng học hết trung học phổ thông, và quyết định thi đại học.

Cuộc đời tưởng chừng như đã đổi khác khi anh học xong Trường đại học Hàng hải (Hải Phòng). Năm 1988, anh được phân về công tác tại Nhà máy đóng tàu Hạ Long thuộc Xí nghiệp liên hiệp đóng tàu I Hà Nội. Nhưng lúc đến nơi thì họ không nhận. Anh quay trở về Hà Nội để hỏi thì vẫn nhận được câu trả lời tương tự. Bất đắc chí, Sầm Văn Bình ngậm ngùi về quê sống những ngày tháng buồn chán.

Cuộc sống gia đình rơi vào tình thế khó khăn, Sầm Văn Bình phải làm đủ nghề: làm nương, làm nải, làm công nhân ở các mỏ đá, tham gia làm quặng vàng, thiếc. Thời gian dần trôi, cùng với sự đổi mới đi lên của quê hương, đất nước, nhận thức của anh cũng chuyển khác.

Nhận thấy chữ Thái là một trong những nét bản sắc, niềm tự tôn của dân tộc mình, đang đứng trước nguy cơ mai một. Toàn tỉnh Nghệ An hiện có 281.400 người là dân tộc Thái, nhưng số người còn biết chữ Thái chỉ đủ tính trên đầu ngón tay, phần đông đều đã bước sang tuổi "xưa nay hiếm", còn thế hệ trẻ chẳng ai lưu tâm bảo tồn nét bản sắc ấy.

Việc bảo tồn và phát triển chữ Thái được đặt ra cấp bách. Nhà có sách chữ Thái của cha ông để lại, Sầm Văn Bình quyết đi sâu vào nghiên cứu văn hóa Thái, cụ thể là lịch sử hình thành, phát triển chữ Thái ở Quỳ Hợp. Anh đến thư viện huyện để đọc sách, tìm tài liệu. Một trong những cuốn sách anh tâm đắc và sau này trở thành chìa khóa giúp anh giải mã chữ Thái Quỳ Hợp là cuốn "Luật tục Thái Việt Nam" của tác giả Ngô Ðức Thịnh và Cẩm Trọng biên soạn bằng hai loại chữ: Thái - Việt.

Anh say mê mày mò, giở ngược lật xuôi để tìm ra quy luật, cách đọc chữ Thái. Anh cho biết "Chữ Thái cũng gần giống với chữ Lào, chữ Thái-lan, nhưng có những kiến trúc ngữ âm lại khá giống với tiếng Trung Hoa và tiếng Việt". Sau gần ba tháng mày mò, anh đã nhận ra mặt chữ và bắt đầu đọc được. Cái khó của chữ Thái là có đến 37 chữ cái, gồm 14 nguyên âm. Trong đó đặc biệt có bảy nguyên âm (e, ưa, ơ, ay, ê, â, ô) đứng trước các phụ âm, điều này hoàn toàn trái ngược với cấu tạo sắp xếp của tiếng Việt. Căn cứ vào các danh từ Mường La, Mường Lay... trong cuốn "Luật tục Thái Việt Nam" mà anh nhận ra điều đó.

Sau khi đã phần nào hiểu được cấu tạo, cách đọc chữ Thái, Sầm Văn Bình nảy ra ý tưởng soạn một giáo trình cơ bản về tiếng Thái - Quỳ Hợp (hay còn gọi là Thái lai - Mường Ham). Nhưng do đặc trưng của chữ Thái lai - Mường Ham không có thanh điệu như tiếng Việt nên việc đọc, nhận dạng các từ ngữ đúng nghĩa rất khó khăn. Phải mất nhiều năm nghiên cứu tìm hiểu anh mới nảy ra ý nghĩ thêm vào bảng chữ cái Thái một số thanh điệu giống tiếng Việt cho dễ đọc, dễ viết và dễ dạy. Ðây được coi là một trong những đóng góp vừa có tính chất bảo tồn vừa có tính phát triển đối với Chữ Thái lai - Mường Ham của thầy Bình.

Thực hiện đề án xây dựng Quỳ Hợp thành huyện điểm văn hóa của cả nước, cuối năm 2005, một CLB chữ Thái đã ra đời ở xã Châu Cường. Ngày 20-5-2006, lớp học chữ Thái lai - Mường Ham khóa I chính thức được khai giảng.

Anh Sầm Văn Bình được mời làm giảng viên cho gần 100 học sinh hai lớp: lớp cán bộ và lớp cho các em học sinh. Cuốn giáo trình của anh được chọn làm sách giảng dạy chính, gọi là giáo trình tiếng Thái cơ bản (quyển I). Sau hơn sáu tháng, đến ngày 30-12-2006, lớp học đã bế giảng. Kết quả có 86 học sinh biết qua chữ Thái, 20 người đọc thông viết thạo, 10 người được xếp loại xuất sắc. Vậy là từ nay đã có thêm nhiều người biết chữ Thái. Mặc dù chưa phải là tất cả, nhưng thế là đã có tương lai cho chữ Thái của ta rồi, anh Bình vui sướng nói. Hiện tại Sầm Văn Bình đã biên soạn xong giáo trình quyển II, chữ Thái cổ, có thanh điệu. Anh hy vọng cũng sẽ thu được kết quả như lần trước.

Ðầu năm 2007, lớp học chữ Thái lai - Mường Ham khóa II của CLB chữ Thái xã Châu Cường khai giảng, người dạy không ai khác là thầy Sầm Văn Bình, một người con của dân tộc Thái, lớp học được mở ngay trên chính quê hương.

Hồi sinh chữ Thái là một cống hiến to lớn của một con người đã vượt qua thử thách và chính con người ấy - Sầm Văn Bình đã làm sống lại một thành tựu văn minh của người Thái - điều tưởng chừng như sẽ bị mai một bởi thời gian. Anh được ví như "người gọi hồn chữ Thái" ở đất Nghệ trở về với dân tộc mình...

Và những niềm trăn trở

Chữ Thái lai - Mường Ham đã được hồi sinh, nhưng thật sự có nuôi dưỡng, phát triển được hay không, để các thế hệ hôm nay và mai sau của đồng bào dân tộc Thái được học tập chữ viết của dân tộc mình, còn là một câu hỏi lớn.

Trong khi ngân sách Nhà nước còn eo hẹp thì sức đóng góp của dân vẫn là chủ yếu. Nên chăng cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa hai ngành văn hóa và ngành giáo dục để đưa chữ Thái vào chương trình dạy học ở các trường dân tộc nội trú tỉnh, huyện.

Chỉ có làm như vậy mới đào tạo được đội ngũ giáo viên dạy chữ Thái kế cận thầy Sầm Văn Bình. Cần phải có một hội đồng khoa học để biên soạn giáo trình, sách giáo khoa dành riêng cho việc dạy chữ Thái, và cần có sự thẩm định, công nhận các công trình nghiên cứu của thầy Sầm Văn Bình, để thầy tự tin trong công tác truyền dạy chữ Thái lai - Mường Ham quyển II sắp tới, góp phần nhỏ bé nhằm bảo tồn bản sắc, chữ viết, truyền thống văn hóa và di sản quý báu của dân tộc Thái trường tồn cùng quê hương, đất nước.

Có thể bạn quan tâm

Nhà thơ Lữ Mai giao lưu với các em học sinh Trường tiểu học Bình Minh.

Gieo bốn mùa yêu thương tới mầm non tương lai

Trong buổi sinh hoạt dưới cờ diễn ra vào tuần đầu tiên của tháng tư tại Trường tiểu học Bình Minh (80 Thợ Nhuộm, Hà Nội), nhà thơ-nhà báo Lữ Mai đã mang đến những câu chuyện giản dị về thiên nhiên, khơi gợi tình yêu gia đình, cộng đồng và nuôi dưỡng sự tự tin, sáng tạo trong mỗi học sinh.

Thiết kế Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026. (Ảnh: Ban tổ chức DIFF 2026)

Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 sẽ có nhiều điểm mới về công nghệ trình diễn

Theo Ban tổ chức Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2026 (DIFF 2026), với chủ đề “Da Nang-United Horizons-Những chân trời kết nối”, lần đầu tiên sân khấu DIFF có hệ vòm nâng hạ khổng lồ cùng tổ hợp ánh sáng-LED-laser đa tầng được đưa vào vận hành, hứa hẹn tạo nên những đại cảnh bùng nổ bên sông Hàn.

Quang cảnh khai mạc Lễ hội chùa Long Đọi Sơn năm 2026.

Ninh Bình: Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Lễ hội chùa Long Đọi Sơn

Chùa Long Đọi Sơn tọa lạc trên núi Đọi linh thiêng, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa được xây dựng trên đỉnh núi Đọi, trong khuôn viên 2ha vườn rừng. Hằng năm, Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức từ ngày 18-21/3 âm lịch, với các nghi lễ truyền thống và nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao.

Bà Phan Cẩm Tú (thứ 3 từ trái sang) tại buổi tọa đàm về bản quyền do Báo Nhân Dân tổ chức. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền tác giả: Nỗi niềm người làm điện ảnh

Là người có nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ bản quyền điện ảnh, bà Phan Cẩm Tú (Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ) chia sẻ những nỗi niềm của những người làm sáng tạo trước thực trạng vi phạm bản quyền hiện nay.

Du khách tham quan nhà người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. (Ảnh: THANH DUNG)

Giữ gốc, nối nghề trong nhịp sống số

Trước nguồn nguyên vật liệu tự nhiên khan hiếm, đội ngũ thợ am hiểu kỹ thuật dựng nhà ngày càng thưa vắng, nhiều ngôi nhà truyền thống của các dân tộc thiểu số ở nước ta đã không còn giữ được hình thái ban đầu… 

Quần thể di tích Cố đô Huế, không gian di sản tiêu biểu trong hành trình “Hộ chiếu du lịch”. (Ảnh: Sở Du lịch thành phố Huế)

Đổi mới cách tiếp cận di sản

Bảo vệ và phát huy giá trị di sản không chỉ là gìn giữ nguyên trạng, mà còn đòi hỏi những phương thức tiếp cận phù hợp với bối cảnh mới.

Đại diện lãnh đạo thành phố Hà Nội trao Bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố cho di tích Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn.

Hà Nội trao bằng xếp hạng cấp thành phố cho di tích văn hóa lịch sử làng La Xuyên, xã Cổ Đô

Nhân dân thôn La Xuyên, xã Cổ Đô, thành phố Hà Nội vừa tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố Nhà thờ họ Hoàng và Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn. Buổi lễ có sự tham dự của đại diện lãnh đạo Cục Di sản (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Nội vụ Hà Nội.

Bìa tác phẩm "Đời như tiểu thuyết" của tác giả Trương Đức Minh Tứ.

Những phận người không hư cấu trong Đời như tiểu thuyết

"Đời như tiểu thuyết" của Trương Đức Minh Tứ không phải là cuốn sách để tìm một cốt truyện theo nghĩa thông thường. Ở đó là những con người cụ thể, những đời sống đã diễn ra, với đủ biến cố, chia ly, lựa chọn, day dứt, hy sinh và cả những cuộc kiếm tìm kéo dài đến tận cuối đời. 

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh cùng đông đảo cựu chiến binh, chiến sĩ Điện Biên tham quan triển lãm "Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại".

Đặc sắc triển lãm “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại” tại Điện Biên

Nhân kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/2026), Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (Điện Biên) tổ chức trưng bày, triển lãm 28 tác phẩm ký họa tiêu biểu về Chiến dịch Điện Biên Phủ của các họa sĩ Ngô Mạnh Lân, Phạm Thanh Tâm và Dương Hướng Minh với chủ đề “Từ ký họa chiến trường đến sắc màu đương đại”.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt thực hiện in liễn làng Chuồn trong không gian Ngự Hà Viên, Huế. (Ảnh: MẠNH HÀO)

Những di sản sống của làng nghề

Có những làng nghề không mất đi hẳn nhưng lặng lẽ rút khỏi đời sống, chỉ còn lại trong ký ức của một vài người già hay trong những dấu vết mờ nhạt đâu đó.

Trần Ngọc Vàng và nghệ sĩ Thanh Thủy trong phim. (Ảnh: Galaxy Studio)

“Heo Năm Móng” đạt top 1 phòng vé điện ảnh mùa lễ 30/4

“Heo Năm Móng” nhanh chóng trở thành hiện tượng trên các diễn đàn điện ảnh và mạng xã hội, không chỉ nhờ chiến lược truyền thông hiệu quả, mà còn bởi hiệu ứng lan tỏa sau công chiếu. Sau 6 ngày ra mắt, phim chạm mốc 50 tỷ đồng, trở thành phim có doanh thu Top 1 phòng vé trong thời điểm ra mắt.

Nhà báo Hữu Việt và các diễn giả Phạm Thị Kim Oanh, Phan Cẩm Tú tại buổi tọa đàm. (Ảnh: HỒNG QUÂN)

Bảo vệ bản quyền từ góc nhìn của lĩnh vực điện ảnh

Trong các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật, điện ảnh là một trong số những loại hình bị vi phạm bản quyền nhiều nhất. Ở kỷ nguyên số, công nghệ và trí tuệ nhân tạo là sự tiến bộ nhưng cũng là những công cụ đắc lực để sao chép và phát tán sản phẩm điện ảnh, gây ảnh hưởng nặng nề nhiều mặt.

Phối cảnh công trình biểu tượng bông lúa Cà Mau.

Giá trị văn hóa từ "Biểu tượng bông lúa" ở Cà Mau

Sự phát triển của một địa phương trong kỷ nguyên mới không chỉ được đong đếm một cách cơ học bằng những con đường rải nhựa, hay những cây cầu bê-tông nối nhịp đôi bờ. Tầm vóc và sức sống của một vùng đất còn được khắc họa đậm nét qua những biểu tượng văn hóa mang tầm nhìn chiến lược.

Cảnh trong vở kịch ngắn “Chuyện nhà chị Tín” của Nhà hát Kịch Việt Nam biểu diễn tại Bảo tàng Hồ Chí Minh. (Ảnh: THƯƠNG NGUYỄN)

Mở lối để sân khấu tiếp cận công chúng

Không thiếu những cuộc thi, liên hoan được tổ chức rầm rộ, những vở diễn mới liên tục ra mắt mỗi năm, nhưng sân khấu nước ta vẫn đang loay hoay đi tìm khán giả. Lý do tình trạng này là bởi các đơn vị chức năng chưa xây được nhịp cầu đủ mạnh để kết nối với công chúng trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày.

Các văn nghệ sĩ trong chuyến đi thực tế tại mỏ than ở Quảng Ninh vào dịp Ngày Thơ Việt Nam năm 2026. (Ảnh: THIÊN AN)

Chuyển động mới của văn học viết về công nhân

Trong dòng chảy của văn học đương đại, đề tài công nhân từng là mạch nguồn quan trọng, được khai thác nhiều, nhưng cũng có giai đoạn gần như vắng bóng. Vài năm trở lại đây, mảng đề tài này được quan tâm hơn, không còn bó hẹp trong khuôn mẫu cũ mà thể hiện góc nhìn đa chiều, gắn với nhịp vận động của xã hội hiện đại.