Đến với lễ hội, du khách sẽ được dâng hương, bái Phật cầu an và thưởng ngoạn, cảm nhận chiều sâu lịch sử, văn hóa, phong cảnh hữu tình của chốn "Nam Sơn đệ nhị danh lam," góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của di tích và lễ hội.
Theo sử sách ghi lại, trên đỉnh núi Đọi linh thiêng, vào năm 1054 vua Lý Thánh Tông và Vương Phi Ỷ Lan đã chủ trì xây dựng chùa và lấy tên chùa là Diên Linh Tự.
Đời vua Lý Nhân Tông tiếp tục hưng công xây dựng, mở rộng và xây bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh (từ năm 1118-1121). Nơi đây trở thành Đại danh lam kiêm hành cung, trung tâm Phật giáo lớn thời Lý ở nước ta.
Ngôi tháp đứng vững qua 3 thế kỷ, đến đầu thế kỷ XV, giặc Minh đã phá hủy cây tháp khi sang xâm lược nước ta. May mắn còn sót lại tấm bia quý Sùng Thiện Diên Linh - một kiệt tác kiến trúc ghi lại toàn bộ quá trình xây dựng, ý nghĩa biểu tượng, giá trị lịch sử-văn hóa của chùa Đọi và tháp Sùng Thiện Diên Linh thời Lý; cùng với đó là 6 pho tượng thần hộ vệ Kim Cương được điêu khắc nổi trên đá theo kiểu phù điêu; tượng chim thần Kinari (Tượng đầu người mình chim - biểu tượng của sự giao thoa văn hóa giữa hai nền kiến trúc nghệ thuật Chăm pa và Đại Việt thời Lý) và hàng nghìn mảng gốm trang trí chạm hình vũ nữ đang múa và hình rồng bằng đất nung phản ánh phong cách nghệ thuật thời Lý (hiện vật phát hiện sau đợt khai quật khảo cổ năm 2000).
Đi qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, chùa Long Đọi Sơn vẫn giữ được nét cổ kính, linh thiêng, mang đậm phong cách kiến trúc, mỹ thuật thời Lý. Năm 1992, Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận chùa Đọi Sơn là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học tiêu biểu của chùa Đọi Sơn, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các Quyết định công nhận: bia Sùng Thiện Diên Linh (năm 2013) và 6 pho tượng Kim Cương thời Lý (năm 2024) là Bảo vật quốc gia; đặc biệt là quyết định xếp hạng Chùa Đọi Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2017.
Cùng với các kiến trúc cổ xưa đã được tu bổ, tôn tạo, các cơ sở hạ tầng khác được đầu tư, chùa ngày càng hấp dẫn du khách gần xa đến vãn cảnh, tham quan.
Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức hằng năm vào trung tuần tháng 3 âm lịch với các nghi lễ truyền thống và nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao tạo nên một hoạt động văn hóa tâm linh đặc sắc, nhằm tiếp nối và phát huy những truyền thống tốt đẹp của cha ông.
Lễ hội còn là nhịp cầu đưa những giá trị di sản đặc sắc của Phật giáo đến gần hơn với nhân dân và du khách, góp phần bảo tồn "linh hồn" văn hóa của quê hương trong dòng chảy mới.
Đến với Lễ hội Chùa Long Đọi Sơn năm 2026, du khách có dịp tìm về cội nguồn để tưởng nhớ công đức các bậc tiền nhân và thưởng ngoạn, cảm nhận chiều sâu lịch sử, văn hóa, phong cảnh hữu tình của chốn "Nam Sơn đệ nhị danh lam", là nhịp cầu nối gắn bó tình đoàn kết của nhân dân trong vùng thông qua các nghi lễ và hoạt động hội.
Với những bản sắc văn hóa đặc trưng riêng biệt hết sức độc đáo và giá trị cộng đồng bền chặt được kế thừa, trao truyền qua nhiều thế hệ, Lễ hội chùa Đọi Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
Ông Ngô Đức Dũng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Tiên Sơn cho biết: Để tiếp tục bảo tồn, phát huy các giá trị tinh thần và tôn vinh sự đa dạng văn hóa mà lễ hội Chùa Đọi Sơn có được, thời gian qua, Ủy ban nhân dân phường Tiên Sơn đã phối hợp chặt chẽ với Ban Quản lý di tích quốc gia đặc biệt chùa Long Đọi Sơn trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Công tác tu bổ, tôn tạo, chỉnh trang cảnh quan luôn được các cấp có thẩm quyền quan tâm triển khai thường xuyên, góp phần từng bước hoàn thiện không gian di tích theo hướng khang trang, sạch đẹp, hài hòa với kiến trúc cổ kính và cảnh quan tự nhiên.
Qua đó không chỉ gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử quý báu mà còn nâng cao chất lượng phục vụ, đáp ứng tốt hơn nhu cầu tham quan, chiêm bái của nhân dân và du khách thập phương; đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh di tích quốc gia đặc biệt chùa Long Đọi Sơn đến đông đảo bạn bè trong và ngoài tỉnh.
